Чукрӣ

Номҳо

Тоҷикӣ: Чукрӣ (чукурӣ, ревоҷ)

Лотинӣ: Rheum maximoviczii Losinsk.

Русӣ: Ревень Максимовича

Арабӣ: Рибос, ребос

Ишкошимӣ: Чыкри

Вахонӣ: Трышпок

Шуғнонӣ-Рушонӣ: Шитортък, чукрӣ

Язгуломӣ: Вадар

Англисӣ: Rhubarb

Тасвир

Чукрӣ растании бисёрсолаи худрӯй буда, ба оилаи торониҳо (Polygonaceae) дохил мешавад.

Пояаш ростистода ва сершох буда, то 100–150 см қад мекунад ва ранги сурхчатоб дорад.

Решаи чукрӣ ғафс ва сердила мебошад.

Баргҳояш калон, пайдарҳам, тухмшакл буда, думчаҳои дароз доранд.

Гулҳояш майда, сафеди гулобӣ ё сурх буда, пайдарҳам дар хӯшагул ҷойгиранд.

Мева аз донаҳои сепарраи пардор иборат мебошад.

Чукрӣ дар моҳи июн, дар синни 2–3-солагӣ гул мекунад.

Таърих ва паҳншавӣ

Ватани чукриро Чини Марказӣ, ҷануби Муғулистон ва Тибет мешуморанд.

Дар Чин чукрӣ ҳамчун маводи доруворӣ 2700 сол то эраи мо истифода мешуд.

Аз Чин чукрӣ ба Форс, баъдан ба Юнони қадим ва аз Юнони қадим ба воситаи табибони араб ба Аврупои Ғарбӣ оварда шудааст.

То асри XIX чукриро аз Чин ба дигар давлатҳо содирот мекарданд ва макони рӯидани онро пинҳон медоштанд.

Тухми чукриро ба Русия саёҳатчии рус Н. М. Пржевалский оварда, рӯёндааст.

(Сафонов Н. 2005).

Дар Русия чукрии саҳроӣ дучор нашуда, онро мерӯёнанд.

Чукрӣ дар Бадахшон дар ҳамаи ноҳияҳо, ба ғайр аз ноҳияи Мурғоб, дар теппакӯҳҳо, ҷариҳо, нишебиҳо ва дарговҳо, дар баландии 1800–3900 метр аз сатҳи баҳр мерӯяд.

Абӯалӣ ибни Сино табъи чукриро сарду хушк андар дараҷаи дуввум овардааст.

Қисми истифодабарӣ

Ба мақсади доруворӣ реша ва решачаҳои чукриро истифода мебаранд.

Маводро дар синни 2–3-солагӣ, дар моҳҳои сентябр–октябр, бо чоку бел аз замин кофта мебароранд.

Реша ва решачаҳоро дар оби хунуки равон шуста, аз хоку ҷисмҳои бегона тоза мекунанд.

Сипас онҳоро ба қисмҳои 5–10 см бурида ҷамъ мекунанд.

Маводро дар офтоб ё хушккунакҳои махсус, дар ҳарорати +40–60°С хушк мекунанд.

Маводи хушкшударо дар қуттиҳои қоғазӣ ё халтачаҳои махсус то 3 сол нигоҳ дошта истифода мебаранд.

Истифода дар Бадахшон

Дар Бадахшон чукрии тару тозаро дар мавсими баҳор ва аввали тобистон васеъ истеъмол мекунанд.

Дар ноҳияи Ванҷ дар мавсими баҳор барои бомазза, сероб ва сершира шудани танаи чукрӣ онро дар зери тахтасангҳо, дар соя ва дур аз нури офтоб нигоҳ медоранд.

Баъди чанд муддат пояҳо дарозу ғафс, серобу сершира шуда, барои истеъмол омода мешаванд.

Таркиби кимиёвӣ

Чукрӣ ба гурӯҳи растаниҳои витаминдор дохил мешавад.

Дар таркиби пояҳояш чунин витаминҳо мавҷуданд:

• витамини C — 8–10 мг%;
• витамини A — 0,6 мг%;
• витамини B1 — 0,4 мг%;
• витамини B2 — 0,6 мг%;
• витамини B6 — 0,08 мг%;
• витамини B15 — 0,08 мг%;
• витамини E — 0,02 мг%.

Ғайр аз ин, дар реша ва решачаҳои чукрӣ чунин моддаҳо ёфт шудаанд:

• моддаҳои даббоғӣ — то 10%;
• қандҳо — то 7%;
• танинҳо — то 10%;
• антрагликозидҳо — то 6%;
• зифт;
• оҳар;
• моддаҳои пектинӣ.

Дар таркиби пояаш туршиҳои органикӣ ва макроунсурҳои зерин мавҷуданд:

• K;
• Ca;
• Mg;
• Fe.

Аз микроунсурҳо:

• марганес;
• Cu;
• Zn;
• Co;
• Al;
• Si;
• Ni;
• Sr;
• Pb.

(Кукеса В. Г. 1999; Мамадризохонов А. 1998; Хаитов И. 2004).

Хосияти шифобахшӣ (фармакологӣ)

Чукрӣ ба андозаи 0,5–1,0 гр таъсири исҳоловарӣ дошта, ин таъсир баъди 8–10 соат пайдо мешавад.

Ба андозаи кам, 0,05–0,2 гр, таъсири часпандагӣ ва гирандагӣ, яъне шахшавии дарун мерасонад.

Ғайр аз ин, чукрӣ дорои чунин хосиятҳо мебошад:

• зиддиилтиҳобӣ;
• зиддиуфунӣ;
• талхаронӣ;
• бодронӣ;
• тарашшуҳӣ;
• қувватдиҳандаи умумӣ;
• иштиҳоовар.

Истифодабарӣ дар тиб

Абӯалӣ ибни Сино чукриро барои муолиҷаи чунин ҳолатҳо истифода мебурд:

• тоун;
• ҳарорати баланд;
• пастшавии дида;
• гарҳо;
• обила;
• решҳо.

Абумансури Муваффақ менависад:

«…чукрӣ решҳои танро нек бошад, ҳароратро бишканад, ташнагӣ бибарад, меъда ва ҷигарро қавӣ гардонад, қай ва беҳуширо манъ кунад. Чукриро бо орди ҷав хамир карда, ба гарҳо ва номла мемоланд, суд дорад. Чукрӣ ба касалии музмини ҷигар манфият кунад».

Истифода дар тибби мардумӣ

Дар тибби мардумӣ обҷӯш ва обдами чукриро ҳамчун иштиҳоовар барои табобати илтиҳоби музмини рӯдаи ғафс, даруншахӣ ва ҳамчун талхарон истифода мебаранд.

Истифода дар тибби муосир

Дар тибби муосир доруҳои чукриро — хока, обдам, обҷӯш ва қиём — асосан барои муолиҷаи чунин ҳолатҳо истифода мебаранд:

• илтиҳоби музмини рӯдаи ғафс;
• беҳолии мушакҳои рӯдаҳо;
• даруншахӣ;
• дарди бачадон;
• камхунӣ;
• сили шуш;
• шукуфа;
• боди шикам.

Онро ҳамчун талхарон барои касалиҳои ҷигар ва талхадон низ истифода мебаранд.

Шакли доруворӣ, усули истеъмол ва андоза

Чукриро дар амалияи тиб ҳам алоҳида ва ҳам дар якҷоягӣ бо дигар растаниҳои шифобахш истифода мебаранд.

Обдами решаи чукрӣ

10 гр, яъне як қошуқи десертӣ, решаи майдакардашудаи чукриро дар зарфи сирдор андохта, ба болояш 200 мл, ё як истакон, оби ҷӯшидаистода мерезанд.

8 соат дам медиҳанд.

Сипас 30 дақиқа меҷӯшонанд.

Баъд бо докаи 2–3 қабата полонда соф мекунанд.

Гиёҳи дар дока бударо меғунҷонанд.

Ҳар рӯз ба андозаи 1/3 ҳиссаи истакон 3 бор пеш аз ғизо истеъмол мекунанд.

Обҷӯши танаи чукрӣ

20 гр, яъне як қошуқи хӯрокхӯрӣ, танаи майдакардашудаи чукриро дар 200 мл, ё як истакон, оби ҷӯшидаистода омехта мекунанд.

Дар оташи паст ё ҳаммоми обӣ 20 дақиқа меҷӯшонанд.

Сипас сард карда, бо докаи 2–3 қабата полонда соф мекунанд.

Гиёҳи дар дока бударо меғунҷонанд.

Ҳаҷми обҷӯшро ба ҳаҷми аввалааш мерасонанд.

Ҳар рӯз ба андозаи 1/3 ҳиссаи истакон 3 бор, 30 дақиқа пеш аз таом истеъмол мекунанд.

Обҷӯшро барои чунин ҳолатҳо истифода мебаранд:

• хунравӣ;
• дарди бачадон;
• қабзи меъда ва рӯдаҳо;
• икак;
• исҳоли хунин;
• касалиҳои гурдаҳо;
• касалиҳои масона.

Хокаи решаи чукрӣ

Хокаи решаи чукриро ба андозаи 0,5–1,0 гр пеш аз хоб истеъмол мекунанд.

Таъсири исҳоловарии он баъди 8–10 соат сар мешавад.

Ба андозаи кам, 0,05 гр, баръакс таъсири даруншахӣ мерасонад.

Баъди истеъмоли доруҳои чукрӣ пешоб, шир ва арақи бадан метавонад ранги зард пайдо кунад.

Манъият

Доруҳои чукрӣ — обдам, обҷӯш ва хока — барои беморони гирифтори чунин ҳолатҳо раво нестанд:

• ниқрис;
• санги гурдаҳое, ки аз намакҳои оксалатӣ пайдо шудаанд;
• бавосир.

Огоҳӣ

Маълумоти вобаста ба хосиятҳои шифобахш, усулҳои истифода ва андозаҳои дар ин саҳифа овардашуда қисми матни сарчашма буда, қисме аз он ба тибби мардумӣ ва анъанавӣ тааллуқ дорад.

Дар матн миқдорҳои гуногуни чукрӣ зикр шудаанд, ки вобаста ба андоза таъсири исҳоловар ё баръакс гиранда дошта метавонанд.

Ин маълумот барои мақсадҳои иттилоотӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад ва набояд ҳамчун дастури худтабобаткунӣ қабул карда шавад.