Номҳо
Тоҷикӣ: Марвак (мармарак, гавазнгиёҳ, марямгул, марямгули мастурак, мак-мак, марямӣ, кампиргулак)
Лотинӣ: Salvia officinalis L.
Русӣ: Шалфей лекарственный
Арабӣ: Раъӣ-ул-айил
Ишкошимӣ: Турушак
Англисӣ: Garden sage
Тасвир
Марвак растании бисёрсолаи алафӣ буда, ба оилаи лабгулон (Labiatae) дохил мешавад.
Номи наслии он аз калимаи лотинии «Salivis» — «тандуруст, сиҳат» гирифта шудааст.
Ватани марвак соҳили Баҳри Миёназамин ҳисобида мешавад.
Дар Тоҷикистон дар ноҳияҳои Исфара ва Истаравшан марвакро кишт мекарданд.
Дар Бадахшон, дар ноҳияи Ишкошим, марвак дар айлоқҷойҳо ва кӯҳҳо, дар баландии 2500–3000 метр аз сатҳи баҳр мерӯяд.
Пояи марвак ростистода, сершох, бунафши сурхтоби пашмдор буда, аз 30 то 70 см қад мекашад.
Баргаш байзашакли думчадор буда, 5–15 см дарозӣ дорад.
Гулаш дуҷинса, сафед ё гулобӣ мешавад.
Мевааш қаҳваранги мудаввар буда, решааш то 1,5–2 метр ба хок чуқур меравад.
Марвак дар моҳҳои июн–июл гул карда, тухмаш дар моҳҳои сентябр–октябр пухта мерасад.
Растанӣ бӯи хуш ва ҳаловатбахш дорад.
(Ҳоҷиматов М. 1989).
Абӯалӣ ибни Сино табъи марвакро андар дараҷаи дуввум гарми латифи хушкунанда донистааст.
Муҳаммад Закариё табъи тухми марвакро андар дараҷаи дуввум гарм ва дар дараҷаи якум тар шуморидааст.
Қисми истифодабарӣ
Дар тиб ба мақсади доруворӣ барг, гул ва қисми болоии пояро истифода мебаранд.
Дар муддати тобистон барги растаниро 2–3 маротиба ҷамъоварӣ мекунанд.
Дар аввал ва охири гулкунӣ баргҳои миёна ва поёниро, тирамоҳ бошад, ба тарзи дастӣ ҳамаи баргҳоро бо нӯги шохҳо ҷамъоварӣ мекунанд.
Маводро дар соя, дар ҷойи ҳавогузар ё хушккунакҳо дар ҳарорати +35–40°С хушк мекунанд.
Маводи хушкшударо дар қуттиҳои қоғазӣ ва картонӣ то 2 сол нигоҳ дошта истифода мебаранд.
Таркиби кимиёвӣ
Дар таркиби марвак чунин моддаҳо мавҷуданд:
- флавоноидҳо;
- алкалоидҳо;
- моддаҳои даббоғӣ;
- зифт;
- туршиҳои органикӣ;
- витаминҳои P ва PP;
- фитонсидҳо;
- олеин;
- туршии никотин;
- равғанҳои эфирӣ.
Дар таркиби равғанҳои эфирӣ чунин моддаҳо зикр шудаанд:
- туйон;
- пинен;
- сальвен;
- бирнеол;
- седрен;
- синеол;
- ва ғайра.
(Азонзод Ҷ. 2010; Куреннов И. 2008; Хаитов И. 2004).
Хосияти шифобахшӣ (фармакологӣ)
Марвак дорои чунин хосиятҳо мебошад:
- зиддиилтиҳобӣ;
- зиддиихтилоҷӣ;
- зиддиарақкунӣ;
- гирандагӣ;
- хунбандкунӣ;
- мулоимкунӣ;
- подзаҳрӣ;
- бодронӣ;
- балғамронӣ;
- оромбахшӣ;
- камкунандаи шири модарони ширдеҳ;
- пешобронӣ;
- талхаронӣ.
Истифодабарӣ дар тиб
Арбобони тибби қадим Буқрот, Гален ва Диоскрид марвакро «гиёҳи муқаддас» шуморида, яке аз фоидаовартарин доруҳо медонистанд.
Абӯалӣ ибни Сино марвакро ҳамчун доруи подзаҳр барои табобати газидагии мор ва каждум фармудааст.
Истифода дар тибби мардумӣ
Дар тибби мардумӣ обдам ва обҷӯши марвакро барои табобати касалиҳои узвҳои нафаскашӣ истифода мебаранд.
Аз ҷумла:
- илтиҳоби ной.
Онро инчунин барои касалиҳои узвҳои ҳозима истифода мебаранд:
- илтиҳоби шадиди меъда;
- илтиҳоби музмини меъда;
- илтиҳоби рӯдаи борик;
- илтиҳоби рӯдаи ғафс.
Марвакро инчунин ҳангоми чунин ҳолатҳо ба кор мебаранд:
- илтиҳоби ҷигар;
- илтиҳоби талхадон;
- санги талхадон;
- дилтапӣ;
- усоби дил;
- асабият.
Обҷӯш ва обдами марвакро барои муолиҷаи касалиҳои илтиҳобии ковокии даҳон ва ҳалқ низ истифода мебаранд.
Аз ҷумла:
- забҳа;
- газаки милки дандон;
- дандондард;
- илтиҳоби луобпардаи ковокии даҳон;
- касалии замбуруғии даҳони кӯдакон.
Онро инчунин барои чунин ҳолатҳо истифода мебаранд:
- фаромӯшхотирӣ;
- касалии паркинсонизм;
- захми кунҷи лабҳо.
(Ковалёва Н. Г. 1971; Нуралиев Ю. 1989).
Истифода ҳангоми безурётӣ ва дар тибби Булғория
Дар ҳолатҳои безурётӣ шираи марвакро истифода мебаранд.
Дар Булғория обдами барги марвакро барои муолиҷаи арақравии шабона ҳангоми сили шуш ва дар занон дар давраи климактерӣ истифода мебаранд.
Онро инчунин барои:
- кам кардани шири модарони ширдеҳ;
- илтиҳоби меъда;
- захми меъда;
- захми рӯдаи дувоздаҳангушта бо пастшавии таровиши шираи меъда;
- илтиҳоби ҷигар;
- илтиҳоби талхадон
ба кор мебаранд.
Истифода дар тибби кишварҳои Аврупо
Дар Олмон, Полша ва Фаронса марвакро ҳамчун доруи:
- зиддиилтиҳобӣ;
- безараркунанда;
- мулоимкунанда;
- часпанда;
- камкунандаи арақ;
- қавикунандаи системаи марказии асаб
истифода мебаранд.
Тадқиқотчиёни Австрия дар барги марвак фактори PP муайян кардаанд.
Дар матн гуфта мешавад, ки ин модда дар баробари дигар хосиятҳои марвак таъсири гормони эстрогенӣ, яъне гормони фолликулярӣ мерасонад.
Ғайр аз ин, барги марвакро барои чунин ҳолатҳо истифода мебаранд:
- касалиҳои меъда;
- касалиҳои рӯда;
- касалиҳои илтиҳобии ковокии даҳон бо усули ғарғара;
- фишорбаландии шараёнӣ;
- инъисоби рагҳои хунгузар;
- касалии паркинсонизм;
- обзанҳои табобатӣ;
- обдуздакшӯӣ.
Барги марвак ба фармакопеяи бисёр давлатҳои ҷаҳон, аз ҷумла ба фармакопеяи собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ соли 1961 дохил шудааст.
(Ковалёва Н. Г. 1971).
Шакли доруворӣ, усули истеъмол ва андоза
Марвакро ба шакли обдам, обҷӯш, қиёми шаробӣ ва хока истифода мебаранд.
Обдами барги марвак
10 гр, яъне ду қошуқи чойнӯшӣ, баргро дар зарфи сирдор андохта, ба болояш 200 мл, ё як истакон, оби ҷӯш мерезанд.
Дар ҳаммоми обӣ ё оташи паст гарм мекунанд.
Сипас дар ҳарорати хона 45 дақиқа сард намуда, аз докаи 2–3 қабата гузаронда соф мекунанд.
Гиёҳи дар дока бударо меафшӯранд.
Ҳар рӯз ба андозаи 1/3 ҳиссаи истакон 3 бор, 30 дақиқа пеш аз таом истеъмол мекунанд.
Обдамро инчунин бо усулҳои зерин истифода мебаранд:
- ғарғара кардан;
- шустани захму яра;
- тарбандӣ;
- ингалятсия.
Обдами қисми рӯизаминӣ
10 гр, яъне ду қошуқи чойнӯшӣ, поя, барг ва гули марвакро дар зарфи сирдор андохта, ба болояш 200 мл, ё як истакон, оби ҷӯш мерезанд.
20 дақиқа дам медиҳанд.
Аз докаи 2–3 қабата гузаронда соф мекунанд.
Гиёҳи дар дока бударо меафшӯранд.
Ҳар рӯз ба андозаи 1/3 ҳиссаи истакон 3 бор, як соат баъди таом менӯшанд.
Обдамро барои муолиҷаи синдроми климактерӣ тавсия медиҳанд.
Обдами алафи марвак
20 гр, яъне як қошуқи хӯрокхӯрӣ, маводро дар 200 мл, ё як истакон, оби ҷӯш 20 дақиқа дам дода, соф мекунанд.
Се ҳиссаи обдамро бо як ҳиссаи сиркои себӣ омехта мекунанд.
Онро ба усули тарбандӣ ва шустани захму яра истифода мебаранд.
Обзан аз марвак ва шираи сабзӣ
Обдами марвакро бо шираи сабзӣ бо таносуби 30:500 омехта мекунанд.
Омехтаро ба оби ванна бо ҳарорати +37°С мерезанд.
Обзанро дар муддати 15–20 дақиқа қабул мекунанд.
Давомнокии муолиҷа 12–14 обзанро дар бар мегирад.
Обзанро барои табобати чунин ҳолатҳо тавсия медиҳанд:
- номла;
- илтиҳоби решачаҳои асаби ҳароммағз (радикулит).
Доруҳои саноатӣ
Барги марвак дар қуттиҳои қоғазӣ ба ҳаҷми 50 гр истеҳсол мешавад.
Сальвин — маҳлули 10%, 10 мл истеҳсол мешавад ва бо тарзи молидан, шустан, аппликатсия ва фитиламонӣ истифода мебаранд.
Қиёми шаробии марвак бо таносуби 1:10 дар спирти 70%-а тайёр карда мешавад.
Онро ба андозаи 15–25 қатра 3 бор пеш аз таом истеъмол мекунанд.
Манъият
Истеъмоли доруҳои аз марвак тайёршуда барои чунин ҳолатҳо манъ аст:
- нефрити шадид;
- ҳомиладорӣ;
- илтиҳоби гурдаҳо;
- сурфаи сахт.
Огоҳӣ
Маълумоти вобаста ба хосиятҳои шифобахш, усулҳои истифода ва андозаҳои дар ин саҳифа овардашуда қисми матни сарчашма буда, қисме аз он ба тибби мардумӣ ва анъанавӣ тааллуқ дорад.
Дар матн истифодаи марвак ҳангоми безурётӣ, синдроми климактерӣ, бемориҳои гурда ва дигар ҳолатҳои ҷиддӣ зикр шудааст. Ин маълумот набояд ҳамчун дастури худтабобаткунӣ қабул карда шавад.
Ин саҳифа барои мақсадҳои иттилоотӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад.