Қоқу

Номҳо

Тоҷикӣ: Қоқу

Лотинӣ: Taraxacum

Русӣ: Одуванчик

Англисӣ: Dandelion

Тавсиф

Taraxacum ҷинси калони растаниҳои гулдор аз оилаи мураккабгулҳо (Asteraceae) мебошад.

Намояндагони ин ҷинс дар Авруосиё, Амрикои Шимолӣ ва Амрикои Ҷанубӣ вомехӯранд.

Дар маводи аслӣ махсусан ду намуд — Taraxacum officinale ва Taraxacum erythrospermum — зикр шудаанд, ки дар бисёр минтақаҳои ҷаҳон ҳамчун алафҳои худрӯй паҳн шудаанд.

Дар сарчашма инчунин гуфта мешавад, ки ҳар дуи ин намуд пурра хӯрданбоб мебошанд.

Номи англисии dandelion аз ибораи фаронсавии dent-de-lion гирифта шуда, маънояш «дандони шер» аст.

Мисли дигар намояндагони оилаи Asteraceae, қоқу гулҳои хеле хурд дорад, ки дар як сабадгули мураккаб ҷамъ шудаанд.

Ҳар як гули алоҳидаи дохили сабадгулро гулча меноманд.

Бисёр намудҳои Taraxacum метавонанд тухмро бе гардолудшавӣ, бо роҳи апомиксис, ба вуҷуд оваранд. Дар чунин ҳолат насл аз ҷиҳати генетикӣ ба растании модарӣ хеле монанд мешавад.

Сохтори растанӣ

Намудҳои Taraxacum растаниҳои алафии дусола ё бисёрсола буда, решаи асосии амиқ доранд.

Онҳо барои минтақаҳои иқлими мӯътадили Дунёи Қадим ва Дунёи Нав хос мебошанд.

Баргҳо одатан 5–25 см ё бештар дарозӣ доранд.

Онҳо сода, назди реша ҷойгиршуда, бутун ё паррадор буда, дар болои решаи асосӣ розетка ташкил медиҳанд.

Сабадгулҳо ранги зард ё норанҷӣ доранд.

Онҳо рӯзона кушода ва шабона пӯшида мешаванд.

Сабадгул одатан танҳо дар нӯги пояи ковок ҷойгир мешавад.

Поя метавонад аз баргҳо тақрибан 1–10 см ё бештар баландтар бошад.

Ҳангоми шикастани поя аз он шираи сафеди ширмонанд хориҷ мешавад.

Як розетка метавонад ҳамзамон якчанд пояи гулдор дошта бошад.

Диаметри сабадгулҳо тақрибан 2–5 см мебошад.

Онҳо пурра аз гулчаҳои забончашакл таркиб ёфтаанд.

Саргул ва тухм

Пас аз анҷоми гулкунӣ сабадгул тадриҷан ба саргули курашакли тухмӣ табдил меёбад.

Ин саргул аз шумораи зиёди меваҳои яктухма — ахенаҳо — иборат аст.

Ҳар як ахена ба маҷмӯи мӯякҳои борик пайваст мебошад.

Ин мӯякҳо ба тухм имкон медиҳанд, ки бо ёрии шамол ба масофаҳои дур паҳн шавад.

Пас аз гулкунӣ сабадгул як ё ду рӯз хушк мешавад.

Гулбаргҳо ва гардбаргҳои хушкшуда мерезанд, баргчаҳои иҳотакунанда ба ақиб хам мешаванд ва саргули тухмӣ ба шакли кураи пурра кушода мешавад.

Баргчаҳои иҳотакунандаи сабадгул

Сабадгул бо баргчаҳои махсус иҳота шудааст, ки дар ду қатор ҷойгир мешаванд.

Баргчаҳои дохилӣ то пухта расидани тухм рост мемонанд.

Пас аз пухта расидани тухм онҳо ба поён хам мешаванд ва барои паҳншавии тухм шароит фароҳам меоранд.

Баргчаҳои берунӣ одатан аз аввал ба поён хам мебошанд.

Дар баъзе намудҳо қисми мӯякдори тухм аз ахена ҷудо мешавад.

Ин қисми мӯякдор паппус ном дорад ва аз ҷиҳати ботаникӣ шакли тағйирёфтаи косабарг мебошад.

Байни паппус ва ахена поячаи борике ҷойгир аст, ки ҳангоми пухта расидани мева дароз мешавад.

Ин пояча метавонад аз ахена ба осонӣ канда шавад ва тухмро аз қисми парашютмонанд ҷудо кунад.

Паҳншавии тухм

Бисёр намудҳои Taraxacum растаниҳои худрӯй мебошанд, ки заминҳои халалдоршуда ё навкушодаро зуд ишғол мекунанд.

Ин хусусият махсусан барои қоқуи маъмулӣ — Taraxacum officinale — хос аст.

Ин намуд дар бисёр минтақаҳои иқлими мӯътадили ҷаҳон паҳн шудааст.

Тухмҳои қоқу ба воситаи шамол паҳн мешаванд.

Сохтори мӯякдори онҳо мисли парашют амал карда, имкон медиҳад тухм аз растании модарӣ дур равад.

Растаниҳои монанд

Як қатор растаниҳои дигари оилаи Asteraceae бо гулҳои зард метавонанд бо қоқу омехта карда шаванд.

Дар маводи аслӣ махсусан гипохерис (Hypochaeris), Ястребинка (Hieracium) ва крепис (Crepis) зикр шудаанд.

Қоқу ва гипохерис (Hypochaeris) аз дур ба ҳам монанд буда, ҳар ду гулҳои зард ва тухмҳои бо шамол паҳншаванда доранд.

Аммо байни онҳо фарқиятҳои ботаникӣ мавҷуданд.

Дар қоқу ҳар як гул дар пояи алоҳидаи:

• бешох;
• бемӯй;
• бебарг;
• ковок

ҷойгир мешавад.

Дар гипохерис (Hypochaeris) бошад, пояҳои гулдор шохадор, пур ва дорои баргчаҳо мебошанд.

Ҳар ду растанӣ розеткаи назди реша ва решаи асосӣ доранд.

Аммо баргҳои қоқу одатан ҳамвор ё бемӯй мебошанд, дар ҳоле ки баргҳои гипохерис бештар мӯякдор мешаванд.

Ястребинка (Hieracium) ва крепис (Crepis) низ гулҳои ба қоқу монанд доранд, аммо онҳоро одатан аз рӯи пояҳои шохадор, мӯякдор ва баргдор фарқ кардан мумкин аст.

Эзоҳ

Ин саҳифа бар асоси маводи пешниҳодшуда таҳия шудааст ва асосан хусусиятҳои ботаникӣ, сохтори растанӣ, паҳншавии тухм ва фарқияти қоқуро аз баъзе растаниҳои монанд тавсиф мекунад.

Дар маводи аслӣ маълумоти махсус дар бораи истифодаи доруворӣ ё хосиятҳои шифобахши қоқу оварда нашудааст.