Номҳо
Тоҷикӣ: Зира, зиракаҳ, зираи форсӣ, лунда зира
Лотинӣ: Carum carvi
Русӣ: Тмин обыкновенный
Арабӣ: Комун
Ишкошимӣ: Зира
Вахонӣ: Зира
Шуғнонӣ-Рушонӣ: Зира
Язгуломӣ: Зира
Англисӣ: Caraway
Эзоҳи ботаникӣ
Дар рӯйхати номҳои тоҷикии маводи ҷамъоваришуда инчунин Bunium persicum (Boiss) ва Bunicum cyminum L. оварда шудаанд.
Аммо тавсифи ботаникии русӣ ва англисӣ, инчунин аксҳои ин саҳифа ба тмини оддӣ — Carum carvi — мувофиқанд. Аз ин рӯ, ин саҳифа ба Carum carvi бахшида шудааст.
Тавсиф
Зира растании оилаи чатргулҳо (Apiaceae, Umbelliferae) мебошад.
Пояи он рост ва сершох буда, вобаста ба шароити афзоиш тақрибан 30–80 см қад мекашад.
Баргҳо пармонанд ва бориктақсим буда, намуди нозуку риштамонанд доранд.
Баргҳои поёнӣ думчаи дароз дошта, баргҳои болоӣ дар думчаҳои кӯтоҳтар ҷой мегиранд.
Гулҳо майда, сафед ё гулобӣ буда, дар чатргулҳо ҷамъ мешаванд.
Меваҳои зира дарозрӯя ва каме каҷ буда, рӯяшон рахҳои равшан дорад. Онҳоро дар гуфтори рӯзмарра аксар вақт «тухми зира» меноманд.
Зира бӯи хоси хуш ва таъми тезу хушбӯй дорад.
Дар Бадахшон зира дар ноҳияҳои гуногун, ба ғайр аз Мурғоб, дар талу теппаҳо, нишебиҳо, кӯҳпояҳо, ҷариҳо ва дараҳо мерӯяд.
Баландии паҳншавии он тақрибан аз 600 то 3800 метр аз сатҳи баҳр нишон дода шудааст.
Абӯалӣ ибни Сино табъи зираро гарм дар дараҷаи дуввум ва хушк дар дараҷаи сеюм мешуморид.
Абумансури Муваффақ онро гарм ва хушк дар дараҷаи дуввум медонист.
Дар тибби қадим зираи кирмонӣ аз зираи форсӣ беҳтар ва зираи форсӣ аз баъзе дигар навъҳои зира беҳтар шуморида мешуд.
Қисми истифодабарӣ
Асосан меваи зира истифода мешавад, ки одатан онро тухми зира меноманд.
Онро ҳам ба мақсади анъанавии доруворӣ ва ҳам ҳамчун ҳанут ба хӯрокҳо илова мекунанд.
Барг ва навдаҳои ҷавони растанӣ низ дар баъзе таомҳо истифода мешаванд.
Таркиби кимиёвӣ
Дар мева ва қисми рӯизаминии зира чунин моддаҳо мавҷуданд:
- равғанҳои эфирӣ;
- равғанҳои чарбӣ;
- намакҳои маъданӣ;
- сафедаҳо;
- флавоноидҳо;
- моддаҳои даббоғӣ.
Дар меваҳои Carum carvi миқдори равғани эфирӣ метавонад тақрибан 3–7% ва равғани чарбӣ 12–22% бошад.
Аз флавоноидҳо чунин моддаҳо оварда мешаванд:
- кверсетин;
- кемпферол.
Аз дигар пайвастагиҳо:
- кумаринҳо;
- умбеллиферон;
- скополетин.
Қисми асосии равғани эфириро карвон ташкил медиҳад — тақрибан 50–60%.
Ҳамчунин дар он D-лимонен, карвакрол, линалоол, симол, пинен ва дигар пайвастагиҳои хушбӯй мавҷуданд.
Миқдори лимонен дар меваҳои норасида нисбат ба меваҳои пухта бештар буда метавонад.
Дар қисми сабзи растанӣ кверсетин, кемпферол ва изорамнетин низ мавҷуданд.
Дар решаҳо туршии аскорбинӣ ва карбогидратҳо ёфт мешаванд.
Хосиятҳои шифобахшӣ
Дар тибби анъанавӣ ба зира чунин хосиятҳо нисбат дода мешаванд:
- нерубахш;
- пешоброн;
- бодрон;
- иштиҳоовар;
- хунбандкунанда;
- арақрон;
- зиддиташаннуҷ;
- талхарон;
- мусоидаткунанда ба ҳазм.
Ба зира инчунин таъсир ба кашишҳои мушакҳои ҳамвори рӯда ва фаъолияти ғадудҳои ҳозима нисбат дода мешавад.
Истифода дар ғизо
Зира яке аз ҳанутҳои маъруф мебошад.
Меваҳои он маззаи тез ва бӯи хоси ба анис монанд доранд.
Онҳоро барои хушбӯй кардани маҳсулоти нонӣ, махсусан баъзе навъҳои нони сиёҳ, истифода мебаранд.
Зира инчунин ба чунин хӯрокҳо илова мешавад:
- шӯрбо;
- соус;
- гӯшт;
- палов;
- панир;
- карами туршшуда;
- маҳсулоти қаннодӣ;
- хӯрокҳои гуногуни аврупоӣ ва шарқӣ.
Барг ва навдаҳои ҷавонро метавон дар салатҳо ва ҳамчун хушбӯйкунанда барои шӯрбо ва дигар таомҳо истифода бурд.
Решаҳои растанӣ низ дар баъзе анъанаҳои ғизоӣ ҳамчун сабзавоти решагӣ пухта мешаванд.
Истифода дар тибби анъанавӣ
Зира дар тибби мардумии кишварҳои гуногун бештар дар робита бо фаъолияти меъда ва рӯдаҳо истифода шудааст.
Меваҳои онро ба таркиби чойҳо ва ҷамъоварии гиёҳӣ дохил мекарданд.
Онҳоро ҳамчун воситаи:
- иштиҳоовар;
- бодрон;
- оромбахш;
- мусоидаткунанда ба ҳазм;
- пешоброн;
- нармкунандаи рӯда
истифода мебурданд.
Обдами меваҳои зира дар тибби мардумӣ ҳангоми баъзе ихтилолҳои рӯда, бемориҳои талхадон, бронхит, илтиҳоби шуш, кашиши узвҳои ҳозима ва сардард истифода шудааст.
Истифода дар тибби Бадахшон
Дар тибби мардумии Бадахшон обдами зираро дар робита бо бемориҳои узвҳои ҳозима истифода мебурданд.
Аз ҷумла:
- илтиҳоби меъда бо камшавии шира;
- илтиҳоби ҷигар;
- илтиҳоби талхадон;
- қулинҷи рӯда;
- боди шикам;
- камиштиҳоӣ.
Зира инчунин дар тибби мардумӣ дар робита бо баъзе бемориҳои гурда ва роҳҳои пешоб истифода шудааст.
Аз ҷумла:
- илтиҳоби ҳавза ва косачаҳои гурда;
- баъзе осебҳои гурда;
- душвории пешоб.
Онро ҳангоми баъзе варамҳое, ки бо бемориҳои дил, ҷигар ё гурда алоқаманд дониста мешуданд, низ истифода мебурданд.
Дар анъанаҳои маҳаллӣ зира ҳамчун ҳанут барои хуштаъм кардани нон, панир, палов ва дигар таомҳо аҳамияти калон дорад.
Истифода дар тибби қадим
Абӯалӣ ибни Сино тухми зираро дар робита бо ниқрис, қулинҷи рӯда ва меъда ва ҳамчун воситаи зидди кирмҳои рӯда истифода мебурд.
Абумансури Муваффақ зираро ҳамчун воситаи бодрон, хунбандкунанда ва пешоброн тавсиф кардааст.
Ӯ онро инчунин дар робита бо бемориҳои:
- меъда ва рӯда;
- ҷигар;
- гурда;
- чашм;
- баъзе хунравиҳо
истифода мебурд.
Ин маълумот ба тибби қадим тааллуқ дорад ва ҳамчун тавсияи муосири табобатӣ пешниҳод намешавад.
Маълумоти Ҳ. Зоҳидов
Ҳ. Зоҳидов (1991) як қатор усулҳои анъанавии истифодаи зираро овардааст.
Аз ҷумла, зираро бо сирко, равғани зайтун ва дигар мавод омехта карда, барои истифодаи берунӣ ё дарунӣ ба кор мебурданд.
Дар ин тавсияҳои таърихӣ истифодаи зира дар робита бо чунин ҳолатҳо дида мешавад:
- хунравии бинӣ;
- дамкӯтоҳӣ;
- дилтапак;
- баъзе бемориҳои чашм;
- дарди дандон;
- бемориҳои меъда ва рӯда;
- бемориҳои ҷигар ва гурда;
- баъзе варамҳо;
- захм ва ҷароҳатҳо.
Дар сарчашмаҳои анъанавӣ ҳатто истифодаи зира ҳангоми газидани мор ва баъзе тарзҳои чаконидани маҳлулҳои он ба бинӣ ё чашм оварда шудаанд.
Чунин усулҳо таърихӣ мебошанд ва барои истифодаи мустақилона тавсия дода намешаванд. Махсусан, маҳлулҳои худсохти гиёҳиро ба чашм чаконидан метавонад хатарнок бошад.
Истифодаи берунӣ
Дар тибби мардумӣ зираро дар шаклҳои гуногуни берунӣ низ истифода мекарданд.
Аз ҷумла:
- марҳам;
- компресс;
- уқна;
- чаконидан.
Кӯфтаи зираро бо равған ё орд омехта намуда, ба баъзе варамҳо, захмҳо ва ҷароҳатҳо мегузоштанд.
Ин усулҳо ба таҷрибаи анъанавӣ тааллуқ доранд.
Равғани эфирӣ
Равғани эфирии зира барои хушбӯй кардани баъзе маҳсулоти дорусозӣ истифода мешавад.
Он инчунин дар истеҳсоли:
- собун;
- атриёт;
- лосионҳо;
- маҳсулоти хушбӯй
истифода мешавад.
Карвон ва лимонен қисми муҳими бӯи хоси зираро ташкил медиҳанд.
Зира ва занбӯри асал
Гулҳои зира барои занбӯри асал манбаи гард ва шаҳд мебошанд.
Занбӯрон аз гулҳои он гард ва нектар ҷамъ мекунанд.
Парвариш
Зира ҷойҳои гарм ва офтобиро дӯст медорад.
Барои нашъунамои хуб хоки обгузар ва аз моддаҳои органикӣ бой мувофиқ аст.
Вобаста ба иқлим онро ҳамчун растании яксола ё дусола парвариш мекунанд.
Шаклҳои истифода
Аз зира ба таври анъанавӣ чунин шаклҳо омода карда шудаанд:
- обдам;
- обҷӯш;
- омехтаҳои гиёҳӣ;
- марҳам.
Зира инчунин ҳамчун ҳанут мустақиман ба хӯрокҳои гуногун илова карда мешавад.
Дар баъзе сарчашмаҳои анъанавӣ миқдори то 7 г дар як рӯз оварда шудааст. Ин миқдор ҳамчун маълумоти таърихӣ нигоҳ дошта мешавад ва набояд ҳамчун меъёри умумии бехатар барои худтабобаткунӣ қабул гардад.
Огоҳӣ
Қисми зиёди истифодаҳои табобатии дар ин саҳифа овардашуда ба тибби мардумӣ ва сарчашмаҳои таърихӣ тааллуқ доранд.
Усулҳои марбут ба бемориҳои чашм, хунравӣ, бемориҳои дил, гурда, ҷигар, роҳҳои пешоб, газидани мор ва дигар ҳолатҳои ҷиддӣ набояд ҳамчун ивазкунандаи ташхис ва табобати тиббӣ истифода шаванд.
Дар маълумоти анъанавӣ истифодаи зира ҳангоми баъзе бемориҳои меъда, аз ҷумла ҳолатҳои бо зиёдшавии шираи меъда ва захми меъда ё рӯдаи дувоздаҳангушта алоқаманд, номатлуб шуморида шудааст.
Маълумоти саҳифа барои мақсадҳои иттилоотӣ, таърихӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад.
Ҳангоми истифодаи зира бо мақсади табобатӣ, махсусан ҳангоми бемории музмин, ҳомиладорӣ, ширмаконӣ ё истеъмоли доруҳо, машварати мутахассиси тиб зарур аст.