Номҳо
Тоҷикӣ: Қоти сиёҳ (сиёҳқот)
Лотинӣ: Ribes nigrum L.
Русӣ: Чёрная смородина
Арабӣ: Тудриҷ
Ишкошимӣ: Ёртӣ
Вахонӣ: Rараrот
Шуғнонӣ-Рушонӣ: Хъициц, хъцид
Язгуломӣ: Қарақот
Англисӣ: Blackcurrant
Тавсиф
Қоти сиёҳ растании бисёрсолаи буттагӣ буда, ба оилаи бектошгулҳо (Saxifragaceae) мансуб аст.
Қот се намуд дорад: сиёҳ, сафед ва сурх.
Баландии қоти сиёҳ тақрибан 1–2,5 метр мешавад.
Навдаҳои калонсол хокистарранг буда, навдаҳои ҷавон ранги сурхи зардчатоб доранд ва бо муғчаҳо зич пӯшида шудаанд.
Баргҳо то 10 см дарозӣ ва тақрибан 5–6 см паҳноӣ дошта, пайдарҳам ҷойгир мешаванд. Онҳо қаламчадор, 3–5 парра ва дорои бӯи хуш мебошанд.
Гулбаргҳо панҷқисмаанд.
Мева курашакл буда, дар ҳолати хом сабз аст ва баъди пухтан сиёҳ мешавад. Андозаи он то тақрибан 1 см мерасад ва таъмаш туруш мебошад.
Дар Бадахшон қоти сиёҳ дар ноҳияҳои Ишкошим, Шуғнон, Роштқалъа, Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз мерӯяд.
Он бештар дар дарговҳо ва дараҳо, дар баландии тақрибан 2000–3800 метр аз сатҳи баҳр вомехӯрад.
Абӯалӣ ибни Сино табъи қоти сиёҳро гарм ва тар дар дараҷаи дуввум мешуморид.
Қисми истифодабарӣ
Ба мақсади доруворӣ барг ва меваи қоти сиёҳро истифода мебаранд.
Меваи он ҳамчунин ҳамчун маҳсулоти ғизоӣ ва манбаи витаминҳо истифода мешавад.
Таркиби кимиёвӣ
Дар меваи қоти сиёҳ чунин моддаҳо зикр шудаанд:
- витамини C — 0,4–4%;
- витаминҳои B1, B2 ва B6;
- витамини D;
- витамини E;
- витамини P;
- витамини K;
- витамини PP;
- каротин;
- моддаҳои даббоғӣ;
- туршиҳои органикӣ;
- моддаҳои пектинӣ;
- катехинҳо;
- антоцианҳо;
- лейкоантоцианҳо;
- қандҳо;
- равғани эфирӣ;
- флавоноидҳо, аз ҷумла кемпферол, кверсетин ва мирисетин;
- антоцианҳои сианидин.
Дар таркиби мева инчунин макроунсурҳои зерин оварда шудаанд:
- K;
- Ca;
- Mg;
- Fe.
Аз микроунсурҳо чунинҳо номбар шудаанд:
- Mn;
- Cu;
- Zn;
- Co;
- Mo;
- Al;
- Ni;
- Pb;
- V;
- B.
Дар барги қоти сиёҳ витамини C, равғанҳои эфирӣ, флавоноидҳо, туршиҳои органикӣ ва моддаҳои минералӣ мавҷуданд.
Дар маводи библиографӣ ба корҳои Азонзод Ҷ. (2010), Сафонов Н. Н. (2005), Турова А. Д. (1974), Нуралиев Ю. (1988), Хаитов И. (2005), Наврӯзшоев Д. ва дигарон ишора шудааст.
Хосиятҳои шифобахшӣ
Ба қоти сиёҳ чунин хосиятҳо нисбат дода мешаванд:
- зиддиилтиҳобӣ;
- арақронӣ;
- пешобронӣ;
- зиддиисҳолӣ;
- хунбандкунанда;
- витаминдор.
Мева ва барги он пеш аз ҳама ҳамчун манбаи витаминҳо истифода мешаванд.
Истифода дар тибби мардумӣ
Абумансури Муваффақ қоти сиёҳро дар баъзе усулҳои табобатии анъанавӣ тавсия додааст.
Ӯ қотро бирён карда, бо орд хамир намуда, барои гузоштан ба омосҳои сахти гӯш ва пистон истифода мебурд.
Дар тибби мардумӣ ба қоти сиёҳ инчунин қобилияти зиёд кардани қуввати бадан ва хориҷ кардани балғам нисбат дода мешуд.
Истеъмоли он бо асал низ ҳамчун воситаи қувватбахш истифода шудааст.
Ин маълумот хусусияти таърихӣ ва анъанавӣ дорад.
Маълумоти Аҳмад Сипери Хуросонӣ
Аҳмад Сипери Хуросонӣ қоти сиёҳро дар робита бо қанди хун ва фишорбаландӣ зикр кардааст.
Ин маълумот ҳамчун қисми мероси тибби анъанавӣ пешниҳод мешавад ва набояд ҳамчун тавсияи мустақими муосири тиббӣ қабул карда шавад.
Истифода дар тибби кишварҳои гуногун
Дар тибби анъанавии Фаронса, Тибет ва Полша барги қоти сиёҳро ҳамчун воситаи пешоброн истифода мебурданд.
Он инчунин дар робита бо чунин ҳолатҳо истифода шудааст:
- тарбод;
- баъзе бемориҳои пӯст;
- бемориҳои гурда;
- бемориҳои масона.
Истифодаи мева ва барг
Мева ва барги қоти сиёҳ ҳамчун манбаи витаминҳои C ва P истифода мешаванд.
Онҳо дар робита бо норасоии витаминҳо ва ҳолатҳои гипо- ва авитаминоз истифода шудаанд.
Қоти сиёҳ инчунин дар робита бо як қатор бемориҳо ва ҳолатҳо оварда мешавад:
- қанди хун;
- илтиҳоби музмини меъда;
- бемориҳои рӯда;
- камхунӣ;
- тағйироти рагҳои хунгузар;
- илтиҳоби ҷигар;
- илтиҳоби талхадон;
- бемориҳои роҳҳои талхагузар;
- исҳоли хунин;
- домана;
- зуком;
- баъзе бемориҳои сироятӣ.
Ин истифодаҳо бояд бо назардошти он қабул шаванд, ки қисми зиёди онҳо ба тибби анъанавӣ ва маълумоти таърихии тиббӣ тааллуқ доранд.
Шираи қоти сиёҳ
Шираи қоти сиёҳро дар робита бо баъзе бемориҳои узвҳои ҳозима истифода мебурданд.
Аз ҷумла:
- илтиҳоби меъда бо пастшавӣ ё набудани тарашшуҳ;
- захми меъда;
- захми рӯдаи дувоздаҳангушта.
Шираи он инчунин барои баъзе бемориҳои илтиҳобии ҳалқ ва роҳҳои нафас истифода шудааст.
Аз ҷумла:
- илтиҳоби ҳалқ;
- ҷамъшавии балғам;
- сурфаи хушк;
- илтиҳоби бодомакҳо.
Барои ин чаконидан ва ингалятсия низ истифода мешуд.
Шираи қоти сиёҳ дар робита бо хунравӣ аз бинӣ, бемориҳои дандон, гиреҳҳои бавосир ва баъзе хунравиҳои узвҳои дарунӣ низ оварда шудааст.
Истифода ҳамчун пешоброн ва арақрон
Мева ва барги қоти сиёҳ ҳамчун воситаи пешоброн истифода шудаанд.
Онҳо дар робита бо санги гурда ва талхадон низ ба кор бурда мешуданд.
Ба қоти сиёҳ инчунин таъсири арақронӣ ва исҳолронии сабук нисбат дода мешавад.
Истифода дар ғизо
Аз меваи қоти сиёҳ дар шароити хона маҳсулоти гуногун тайёр мекунанд:
- мураббо;
- шира;
- полуда;
- шароб.
Меваи қоти сиёҳ ҳам ҳамчун маҳсулоти ғизоӣ ва ҳам ҳамчун манбаи витаминҳо арзиш дорад.
Истифодаи анъанавии дигар
Бо сабаби хосиятҳои зиддиилтиҳобӣ ва пешобронӣ қоти сиёҳ дар тибби мардумӣ барои пешгирӣ ё сабук кардани баъзе ҳолатҳо истифода мешуд.
Аз ҷумла:
- ниқрис;
- тарбод;
- дарди мушакҳо;
- дарди бандҳо;
- баъзе бемориҳои пӯст;
- пучак;
- газаки пӯст;
- санги гурда;
- санги талхадон;
- илтиҳоби гурда;
- илтиҳоби масона.
Ин бахш ба истифодаҳои анъанавӣ тааллуқ дорад ва ҳамчун дастури муосири табобатӣ пешниҳод намешавад.
Огоҳӣ
Қисме аз хосиятҳо ва истифодаҳои дар ин саҳифа овардашуда ба тибби мардумӣ ва сарчашмаҳои таърихии тиббӣ тааллуқ доранд.
Маълумот дар бораи истифодаи қоти сиёҳ ҳангоми қанди хун, фишорбаландӣ, бемориҳои сироятӣ, бемориҳои ҷигар, гурда ва дигар ҳолатҳои ҷиддӣ набояд ҳамчун ивазкунандаи ташхис ё табобати тиббӣ қабул карда шавад.
Ин саҳифа барои мақсадҳои иттилоотӣ, таърихӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад.
Ҳангоми истифодаи қоти сиёҳ бо мақсади табобатӣ, махсусан ҳангоми мавҷудияти бемории музмин ё истеъмоли доруҳо, машварати мутахассиси тиб зарур аст.