Номҳо
Тоҷикӣ: Афсантин (тхарч, тихач, тахач, дарманаи румӣ, дирамнаи румӣ, шиҳи румӣ, талхшуоқ)
Лотинӣ: Artemisia absinthium L.
Русӣ: Полынь горькая (абсент, вермут, горечь, горькая трава, полынь настоящая, пелун)
Арабӣ: Афсинтин
Ишкошимӣ: Талхакаҳ
Вахонӣ: Тылхака
Шуғнонӣ-Рушонӣ: Цихъсдахц
Язгуломӣ: Чушвехъ
Англисӣ: Absinthe
Тавсиф
Афсантин алафи бисёрсола буда, ба оилаи мураккабгулҳо (Compositae) дохил мешавад.
Дар маводи аслӣ афсантин ба гурӯҳи гиёҳҳои заҳрнок дохил карда шудааст.
Баландии он метавонад то 1–1,5 метр расад.
Растанӣ бӯи махсус дошта, бо таъми хеле талхи худ фарқ мекунад. Аз ҳамин сабаб дар ноҳияи Ишкошим онро «талхакаҳ» меноманд.
Афсантин дар ҳамаи ноҳияҳои Бадахшон дар полезҳо, алафзорҳо, лаби ҷӯйборҳо ва заминҳои кишт мерӯяд.
Он дар баландии тақрибан 1800–3000 метр аз сатҳи баҳр вомехӯрад.
Афсантин дар моҳҳои июл–август гул карда, тухмаш дар моҳи сентябр мепазад.
Дар маводи аслӣ гуфта мешавад, ки Абӯалӣ ибни Сино табъи афсантинро гарм дар дараҷаи якум ва хушк дар дараҷаи сеюм мешуморад ва таъкид мекунад, ки афшурдаи он гармтар аст.
Ҳамчунин Зоҳидов Ҳ. табъи афсантинро гарм ва хушк дар дараҷаи дуввум мешуморад.
Қисми истифодабарӣ
Ба мақсади табобат ҳамаи қисми рӯйизаминии растанӣ — барг, гул ва тана — истифода мешавад.
Барги афсантинро дар охири моҳи июн ва моҳи июл ҷамъ мекунанд.
Тана ва гули онро дар моҳҳои июл–сентябр ҷамъоварӣ намуда, дар пешайвонҳо ё болохонаҳои ҳавогузар хушк мекунанд.
Маводи хушкшударо дар қуттиҳо ва халтачаҳо нигоҳ медоранд.
Муҳлати нигоҳдорӣ ва истифодабарӣ дар маводи аслӣ то ду сол нишон дода шудааст.
Таркиби кимиёвӣ
Дар таркиби афсантин дар маводи аслӣ чунин моддаҳо зикр шудаанд:
- витамини C;
- витамини B6;
- витамини K;
- гликозидҳо, аз ҷумла абсинтин ва анабсинтин;
- флавоноиди артемизетин;
- туршиҳои органикӣ, аз ҷумла туршии себӣ ва янтарӣ;
- каротин;
- равғанҳои эфирӣ;
- дигар моддаҳои биологӣ.
Хосиятҳои шифобахшӣ
Дар маводи аслӣ ба афсантин хосиятҳои зерин нисбат дода шудаанд:
- пешобронӣ;
- талхаронӣ;
- зиддигиҷагӣ;
- зиддимикробӣ;
- зиддиилтиҳобӣ;
- даббоғӣ;
- бодронӣ;
- балғамронӣ;
- иштиҳоовар;
- зиддиҳашаротӣ.
Истифодабарӣ дар тиб
Дар маводи аслӣ афсантин дар робита бо баъзе бемориҳои узвҳои ҳозима зикр шудааст.
Аз ҷумла, истифодаи он ҳангоми илтиҳоби меъда бо зиёдшавии туршӣ, вайроншавии ҳазми ғизо, қулинҷи рӯдаҳо, боди шикам, илтиҳоби музмини ҷигар, талхадон ва ғадуди зери меъда оварда шудааст.
Ҳамчунин афсантин ҳамчун воситаи иштиҳоовар, барои нест кардани бӯи бади даҳон ва ҳамчун воситаи зиддигиҷагӣ зикр мегардад.
Обдам ва қиёми афсантин дар маводи аслӣ дар робита бо камхунӣ, бавосир, вайроншавии ҳайз, баъзе бемориҳои гурда, саръ, тарбоди буғумҳо, бехобӣ, осебҳои узвҳои такя ва ҳаракат ва ҳамчун воситаи оромбахши системаи асаб оварда шудаанд.
Равғани тухми афсантин дар сарчашма барои баъзе бемориҳои луобпардаи даҳон, захм, яра, пучак ва омосҳо зикр шудааст.
Барг ва гули афсантинро инчунин дар якҷоягӣ бо дигар гиёҳҳои шифобахш истифода мебурдаанд.
Истифода дар тибби мардумӣ
Дар тибби мардумии Тоҷикистон обдами аз сабадгули афсантин тайёршударо дар робита бо бавосир ва ҳамчун воситаи талхарон, пешоброн, арақрон, табшикан ва зиддигиҷагӣ истифода мебурдаанд.
Дар маводи аслӣ инчунин гуфта мешавад, ки Абӯалӣ ибни Сино обдам, қиёми шаробӣ ва шираи афсантинро барои як қатор ҳолатҳо истифода мебурд.
Дар байни онҳо омосҳои сахти узвҳои дарунӣ, баъзе бемориҳои гӯш ва чашм, истисқо, тезонидани ҳайз ва пешоб, бавосир ва кафидани мақад зикр шудаанд.
Ҳамчунин дар сарчашма истифодаи он ҳамчун иштиҳоовар, зиддигиҷагӣ ва дар ҳолати газидани мор ё каждум оварда шудааст.
Маълумоти анъанавӣ аз Зоҳидов Ҳ.
Мувофиқи маълумоти Зоҳидов Ҳ. (1991), дар маводи аслӣ як қатор усулҳои анъанавии истифодаи афсантин оварда шудаанд.
Аз ҷумла, обҷӯши афсантин бо зардришқа ва равғани зайтун ҳамчун компресс зикр мешавад.
Ҳамчунин истифодаи он бо сирко барои бандҳои дардманд, бо муми асал дар шакли шамъча ва бо баъзе дигар маводҳои ғизоӣ ва гиёҳӣ оварда шудааст.
Дар сарчашма инчунин омехта кардани афсантин бо асал дар робита бо баъзе бемориҳои чашм, гӯш, луобпардаи даҳон ва ҳалқ, инчунин баъзе бемориҳои ҷигар, талхадон ва дигар узвҳо зикр шудааст.
Ин маълумот хусусияти таърихӣ ва мардумӣ дорад ва набояд ҳамчун тавсияи тиббии муосир қабул карда шавад.
Истифодаи маишӣ
Дар маводи аслӣ гуфта мешавад, ки афсантини хушкро дар ҷомадон, сандуқ ва ҷевони либосҳо мегузоштанд, то кирм ва куя пайдо нашавад.
Ҳамчунин оби афсантинро ба ҷойҳое, ки кайкҳо зиёд буданд, мепошиданд.
Шаклҳои доруворӣ
Дар маводи аслӣ афсантин дар шаклҳои зерин истифода мешавад:
- ҷавҳар;
- обдам;
- қиёми шаробӣ.
Обдами афсантинро алоҳида ё бо дигар моддаҳо барои истифодаи берунӣ низ истифода мебурдаанд.
Дар сарчашма истифодаи он дар шакли уқна ва латабандӣ низ зикр шудааст.
Ҷавҳар ва қиёми спиртӣ
Дар маводи аслӣ истеъмоли ҷавҳар ва қиёми спиртии афсантин ба андозаи 15–20 қатра се бор дар як рӯз, тақрибан 30 дақиқа пеш аз таом, зикр шудааст.
Обдами афсантин
10 г, яъне тақрибан ду қошуқчаи чойнӯшӣ, гиёҳро дар зарфи сирдор бо 200 мл оби ҷӯш омехта мекунанд.
Сарпӯши зарфро маҳкам карда, онро дар ҳаммоми обӣ тақрибан 15 дақиқа гарм мекунанд.
Сипас дар ҳарорати хона тақрибан 45 дақиқа хунук мекунанд.
Баъд обдамро бо докаи 2–3 қабата соф мекунанд.
Маводи дар дока боқимондаро фишурда, ҳаҷми обдамро боз то 200 мл мерасонанд.
Дар маводи аслӣ зикр шудааст, ки обдамро дар ҷойи салқин на бештар аз ду шабонарӯз нигоҳ медоранд.
Ҳамчунин истеъмоли тақрибан 1/4 ҳиссаи истакон се бор дар як рӯз, 30 дақиқа пеш аз таом, оварда шудааст.
Дар сарчашма гуфта мешавад, ки афсантин дар саноати тиб дар қуттиҳои 200-граммӣ низ истеҳсол мешуд.
Огоҳӣ
Дар маводи аслӣ афсантин ҳамчун растании заҳрнок тавсиф шудааст.
Ҳамчунин махсус зикр шудааст, ки истифодаи дарозмуддати он метавонад ба заҳролудшавӣ оварда, ба системаи асаб таъсири зараровар расонад ва боиси таваҳҳумот ва ташаннуҷ гардад.
Дар сарчашма таъкид мешавад, ки истифодаи афсантин бояд таҳти назорати духтур анҷом дода шавад.
Ҳамчунин истифодаи он ҳангоми ҳомиладорӣ манъ дониста шудааст ва дар маводи аслӣ хатари бачапартоӣ зикр мегардад.
Дар ҳолати захми меъда низ истифодаи афсантин дар сарчашма манъ дониста шудааст.
Маълумоти ин саҳифа барои мақсадҳои иттилоотӣ, таърихӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад ва набояд ҳамчун дастури худтабобаткунӣ қабул карда шавад.