Номҳо
Тоҷикӣ: Арча
Лотинӣ: Juniperus Schugnanica
Русӣ: Можжевельник шугнанский
Арабӣ: Уд
Ишкошимӣ: Арча
Вахонӣ: Ярз, ярзн
Шуғнонӣ-Рушонӣ: Амбахъц, имбавс
Язгуломӣ: Итвис
Англисӣ: Juniper
Тасвир
Арчаи шуғнонӣ дарахти ҳамешасабз буда, ба оилаи сарвҳо (Cupressaceae) мансуб аст.
Баландиаш аз 1 то 10 метр ва ғафсиаш то 60–70 см мерасад.
Арча дар шароити Бадахшон моҳҳои апрел–май гул карда, дар охири моҳҳои октябр ва ноябр тухмаш пухта мерасад.
Меваи арча ҳангоми пухта расидан ранги сиёҳ мегирад.
Баргҳо дар шохчаҳои наврас сипаршакл ва байзавӣ мешаванд.
Гулҳо дуҷинса буда, ҷалғузааш сиёҳ ва шармонанд, тухмпояаш 2–4 дона мешавад.
Шохчаҳо ва мева бӯи ҳаловатбахш доранд.
Арчаи шуғнонӣ дар ноҳияҳои Бадахшон — Дарвоз, Ванҷ, Шоҳдара ва Ишкошим — дар кӯҳдоманаҳо, кӯҳҳо ва дараҳо, дар баландии 1800–3500 метр аз сатҳи баҳр мерӯяд.
Дар гузашта бадахшониён дарахти арчаро муқаддас шуморида, буридани онро гуноҳ меҳисобиданд.
Аз танаи дарахти арча асбобҳои ороишӣ, рубоб, тамбур, най, коса, карсон ва дигар ашё месохтанд.
Қисми истифодабарӣ
Ба мақсади доруворӣ шохча ва меваи арчаро истифода мебаранд.
Ҷамъоварии меваи арчаро дар моҳҳои ноябр–декабр мегузаронанд.
Меваи ҷамъшударо дар хушккунакҳои махсус дар ҳарорати +40–60°С хушк мекунанд.
Маводи хушкшударо дар халтаҳо ё қуттиҳо то 1–2 сол нигоҳ дошта истифода мебаранд.
Таркиби кимиёвӣ
Дар таркиби шохчаҳо ва тухмпояи арча витамини C ва равғанҳои эфирӣ мавҷуданд.
Дар таркиби мева чунин моддаҳо ёфт шудаанд:
- қандҳо;
- гликозидҳо;
- моддаҳои зардкунанда;
- қатрон;
- туршиҳои органикӣ;
- моддаҳои даббоғӣ.
Аз микроэлементҳо дар меваи арча чунинҳо мавҷуданд:
- K;
- Ca;
- Mg;
- Zn;
- Cr;
- Al;
- Ni;
- Sr;
- Pb;
- B.
Хосияти шифобахшӣ (фармакологӣ)
Мева ва шохчаҳои арча дорои чунин хосиятҳо мебошанд:
- бактерисидӣ;
- зиддиилтиҳобӣ;
- зиддимикробӣ;
- қувватдиҳанда;
- дарунронӣ;
- зиддиташаннуҷӣ;
- табшиканӣ;
- бодронӣ;
- талхаронӣ;
- балғамронӣ;
- пешобронӣ;
- ангезандагӣ;
- оромкунандаи системаи асаб.
Истифодабарӣ дар тиб
Дар тибби муосир ва мардумӣ сӯзанбарг ва меваи арчаро истифода мебаранд.
Меваи арчаро бештар дар якҷоягӣ бо дигар гиёҳҳои шифобахш истифода мекунанд.
Обдами меваи арчаро дар ҳолатҳои касалиҳои узвҳои ҳозима, ҳамчун иштиҳоовар, талхарон, талҳаҳосилкунанда ва мусоидаткунанда ба ҳазми хӯрок истифода мебаранд.
Онро инчунин барои:
- илтиҳоби меъдаву рӯдаҳо;
- касалиҳои ҷигар;
- касалиҳои талхадон
ба кор мебаранд.
Обдами арчаро ҳангоми касалиҳои музмини узвҳои нафаскашӣ низ истифода мекунанд.
Аз ҷумла:
- илтиҳоби хекиртак;
- илтиҳоби хирной;
- илтиҳоби ҳалқ.
Онро инчунин ҳангоми баъзе бемориҳои узвҳои бавлу таносул истифода мебаранд:
- илтиҳоби музмини ҳавзаки гурда (пиелит);
- илтиҳоби музмини ҳавзак, косача ва мағзи гурда (пиелонефрит);
- илтиҳоби музмини масона;
- касалии санги гурда дар марҳилаи паст будани ҷараёни касалӣ.
Истифодаи берунӣ
Обҷӯши мева ва шохчаҳои арчаро барои табобати касалиҳои пӯст бо усули обзан истифода мебаранд.
Аз ҷумла:
- номла;
- хоришак;
- хориши пӯст;
- шукуфа;
- рихнакӣ;
- резиши мӯй;
- илтиҳоби пӯст.
Онро инчунин барои баъзе касалиҳои узвҳои такя ва ҳаракат истифода мебаранд:
- тарбоди буғумҳо;
- бемориҳои тарбодмонанд;
- ниқрис;
- захм;
- яра.
Истифода дар Бадахшон
Дар Бадахшон мева ва шохчаҳои арчаро ҳангоми зуком ва илтиҳоби узвҳои нафаскашӣ истифода мебаранд.
Онҳоро дар оташи паст даргиронда, дудашро нафас мекашанд.
Арчаро инчунин барои бесирояткунии хонаҳо ва ҳамчун воситаи оромкунандаи системаи асаб дуд мекунанд.
Ба ғайр аз ин, мева ва шохчаҳои арчаро бо ҳазориспанд, гули ғозӣ ва каме орду равған омехта карда, дар оташи паст даргиронда, ҳамчун бӯи хуш дар хонаҳо истифода мебаранд.
Шабҳои ҷумъа хонадонро бо ин омехта ба мақсади бесирояткунӣ ва ба хотири омурзиш, ёдоварии нек аз фариштаҳо ва рӯҳи гузаштагон дуд мекунанд.
Бӯи хушро дар рӯзҳои идҳои Қурбон ва Рамазон, дар мазорҳо ва оромгоҳҳо низ ба ҳамин мақсад даргиронда истифода мебаранд.
Шакли доруворӣ, усули истеъмол ва андоза
Аз мева ва шохчаҳои арча обҷӯш ва обдам тайёр мекунанд.
Онҳоро ҳам алоҳида ва ҳам дар омехтагӣ бо дигар гиёҳҳои шифобахш истифода мебаранд.
Обдам ва обҷӯши арчаро бо усули дарунӣ ва берунӣ ба кор мебаранд.
Обдами арча
Барои тайёр намудани обдами арча 15 гр, яъне се қошуқи чойнӯшӣ, мева ва шохчаҳои арчаро дар зарфи муқовадор бо 200 мл, ё як истакон, оби ҷӯш ҳамроҳ мекунанд.
Дар оби ҷӯшидаистода 15 дақиқа гарм карда, дар муҳити хона 45 дақиқа хунук мекунанд.
Сипас аз докаи 2–3 қабата гузаронида соф мекунанд.
Гиёҳҳои дар дока бударо ғунҷонида, ҳаҷми обдамро ба 200 мл мерасонанд.
Ҳар рӯз як қошуқи хӯрокхӯрӣ 3 бор, ним соат пеш аз таом истеъмол мекунанд.
Обдамро дар ҷойи торик ва салқин нигоҳ медоранд.
Муҳлати истифодабарии обдам ду шабонарӯзро дар бар мегирад.
Обзан
200 гр меваи арчаро дар як литр оби хунук 2 соат дам медиҳанд.
Сипас дар оташи паст 10–15 дақиқа меҷӯшонанд.
Обҷӯшро аз дока гузаронида, маводи дар дока бударо меғунҷонанд ва моеъро ба оби ванна илова мекунанд.
Ин усулро барои касалиҳои пӯст ва узвҳои такя ва ҳаракат истифода мебаранд.
Манъият
Аз сабаби хосияти барангезанда доштани арча, онро ҳангоми касалиҳои шадиди узвҳои бавлу таносул тавсия намедиҳанд.
Аз ҷумла:
- илтиҳоби шадиди гурда (нефрит);
- илтиҳоби шадиди масона;
- нефроз;
- илтиҳоби шадиди ҳавзак, косача ва мағзи гурда (пиелонефрит).
Ҳангоми касалиҳои музмини дар боло номбаршуда андозаи обдами арчаро ҷиддӣ риоя намудан зарур аст.
Истифодаи обдами арча барои беморони гирифтори захми меъда ва рӯдаи дувоздаҳангушта, илтиҳоби меъда ва варами умумӣ (истисқо) манъ аст.
Истифодаи он дар давраи ҳомиладорӣ низ манъ аст.
Арча ба растаниҳои заҳрнок дохил мешавад.
Огоҳӣ
Маълумоти вобаста ба хосиятҳои шифобахш, усулҳои истифода ва андозаҳои дар ин саҳифа овардашуда қисми матни сарчашма ва тибби анъанавӣ мебошад.
Азбаски арча дар матн ҳамчун растании заҳрнок зикр шудааст ва барои он як қатор манъиятҳо оварда шудаанд, маълумоти саҳифа набояд ҳамчун дастури худтабобаткунӣ истифода шавад.
Ин маълумот барои мақсадҳои иттилоотӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад.