Номҳо
Тоҷикӣ: Зардришқа (асалрика, говришқа, зарбеда, говдамкунак, алафи дам, зояк, мурч, зарришка, хархур, харбеда, чумрушқа, хирспут, хириспа, шобаса, шоҳафсар)
Лотинӣ: Melilotus officinalis Desr.
Русӣ: Донник лекарственный (донник аптечный, донник жёлтый, «Царский венец», жёлтый буркун, воргун, мольная трава, хрестовник)
Арабӣ: Амалик
Ишкошимӣ: Зордғрик
Вахонӣ: Сылв
Шуғнонӣ-Рушонӣ: Ширғорҷак, шурғанҷ, шорғарҷ
Язгуломӣ: Цавехъ
Англисӣ: Plaster clover
Тавсиф
Зардришқа растании бисёрсолаи алафӣ буда, ба оилаи лӯбиёгулҳо (Leguminosae) дохил мешавад.
Растанӣ решаи ғафси то 3–4 см дошта, аз он решачаҳои зиёде паҳн мешаванд.
Гулҳои зардришқа зард буда, дарозии онҳо дар маводи аслӣ 0,3–0,4 мм нишон дода шудааст.
Меваи он гирдшакл ва тухммонанд буда, ранги сабзи зардчатоб дорад.
Дар Бадахшон, ғайр аз ноҳияи Мурғоб, зардришқа дар ҳамаи ноҳияҳо дар баландии тақрибан 1700–3500 метр аз сатҳи баҳр мерӯяд.
Он дар заминҳои кишт, санглохҳо, боғҳо ва дигар ҷойҳои кушод вомехӯрад.
Зардришқа дар моҳҳои июн–июл гул карда, тухмаш дар моҳҳои июн–август пухта мерасад.
Қисми истифодабарӣ
Дар тиб ба мақсади доруворӣ гул, барг ва пояи зардришқаро истифода мебаранд.
Ҷамъоварии маводи доруворӣ дар давраи гулкунӣ анҷом дода мешавад.
Маводи ҷамъшударо дар бомҳо, болохонаҳо ё ҷойҳои соягии ҳавогузар, дар рӯи матоъ бо ғафсии тақрибан 2–3 см паҳн карда хушк мекунанд.
Маводи хушкшударо дар қуттиҳои қоғазӣ ё чӯбин, дар ҷойи хушк, то 1–2 сол нигоҳ дошта истифода мебаранд.
Зардришқа растании шаҳддиҳанда ва витаминдор мебошад.
Дар маводи аслӣ гуфта шудааст, ки аз як гектар зардришқаи киштшуда тақрибан 130–270 кг асал гирифтан мумкин аст.
Таркиби кимиёвӣ
Дар маводи аслӣ барои барги зардришқа чунин таркиб оварда шудааст:
- витамини C — 190–390 мг%;
- витамини E — то 50 мг%;
- каротин — то 9 мг%;
- кумарин — 0,5%;
- туршии мелилотовӣ;
- мелилотол.
Дар таркиби гулҳои зардришқа кумарин, витамини C, моддаҳои луобӣ, холин, моддаҳои қатронӣ ва танин зикр шудаанд.
Дар қисми алафии растанӣ кумарин, туршии кумаровӣ, мелилотин, туршии мелилотовӣ, гликозиди мелилотозӣ, маҳсулоти пуринӣ, моддаҳои равғанмонанд ва равғанҳои эфирӣ нишон дода шудаанд.
Дар тухмҳо сафедаҳо, равғани чарбугӣ, оҳар, сапонинҳо ва алкалоиди тригонелин зикр шудаанд.
Дар маводи аслӣ дар ин бахш ба корҳои Наврӯзшоев ва дигарон (1998), Ковалёва Н. Г. (1971), Мамадризохонов А. (1998) ва Ҳоҷиматов (1989) ишора шудааст.
Хосиятҳои шифобахшӣ
Дар маводи аслӣ ба зардришқа хосиятҳои зиддиилтиҳобӣ, зиддиташаннуҷӣ, таскинкунандаи дард, пасткунандаи фишори хун, бодрон, мулоимкунанда, балғамрон, оромбахш, зиддиихтироҷӣ ва илтиҳомовари захм нисбат дода шудаанд.
Истифодабарӣ дар тиб
Дар маводи пешниҳодшуда зардришқа дар тибби муосир ва мардумӣ васеъ истифодашаванда тавсиф шудааст.
Дар сарчашма истифодаи он дар робита бо бемориҳои дил ва рагҳои хунгузар, фишорбаландии шараёнӣ, камхунии дил, хафакон, инъисоби рагҳои хунгузар, илтиҳоби варидҳо ва баланд шудани лахташавии хун зикр шудааст.
Ҳамчунин дар маводи аслӣ истифодаи доруҳои аз зардришқа тайёршуда ҳангоми илтиҳоби ной, хирной ва шуш, бехобӣ, нимсар, баъзе ихтилолҳои ҳайз, тарбод, сил, асабоният ва баъзе ҳолатҳои вобаста ба давраи климакс оварда шудааст.
Дар сарчашма гуфта мешавад, ки зардришқа ба гардиши хун таъсир карда, варамро кам мекунад ва ба пешгирии пайдоиши суддаҳои рагҳои хунгузар мусоидат мекунад.
Барои истифодаи берунӣ обдам ва обҷӯши зардришқа дар шакли тарбандӣ ва дигар усулҳо барои баъзе осебҳои пӯст, захмҳо ва дарди буғумҳо зикр шудаанд.
Дар маводи аслӣ инчунин гуфтаҳои Абӯалӣ ибни Сино аз китоби «Қонуни тиб» оварда шудаанд.
Дар тибби мардумии Бадахшон обдами зардришқаро барои баъзе бемориҳои роҳҳои нафаскашӣ, нимсар, сардард, сурфа, бехобӣ ва дигар ҳолатҳо истифода мебурдаанд.
Ҳамчунин истифодаи алафи тару тозаи зардришқа ҳамчун илова ба шӯрбо ва салат зикр шудааст.
Эҳтиёт ва маҳдудиятҳо
Дар маводи аслӣ махсус таъкид шудааст, ки пеш аз истифодаи зардришқа бо духтури гиёҳпизишк машварат кардан зарур аст.
Ҳамчунин дар сарчашма барои баъзе ҳолатҳо, аз ҷумла бемориҳои шадиди гурда, ҳомиладорӣ ва диатези хунрез, истифодаи доруҳои аз зардришқа тайёршуда манъ дониста шудааст.
Шакли доруворӣ, усули истеъмол ва андоза
Дар маводи аслӣ тарзи омода кардани обдами зардришқа оварда шудааст.
Обдами зардришқа
10 г, яъне тақрибан ду қошуқчаи чойнӯшӣ, маводи дорувориро дар зарфи сирдор ё сафолӣ бо 200 мл оби ҷӯш омехта мекунанд.
Сарпӯшро пӯшида, зарфро дар ҳаммоми обӣ тақрибан 15 дақиқа гарм мекунанд.
Сипас дар ҳарорати хона тақрибан 45 дақиқа хунук карда, бо докаи 2–3 қабата полонда соф мекунанд.
Дар маводи аслӣ истеъмоли тақрибан 1/2–1/3 ҳиссаи истакон, 2–3 маротиба дар як рӯз, ҳамчун воситаи балғамрон ва зиддиилтиҳобӣ зикр шудааст.
Эзоҳи муҳим
Маълумоти ин саҳифа аз маводи пешниҳодшуда дар бораи истифодаи анъанавӣ ва дорувории зардришқа гирифта шудааст ва барои мақсадҳои иттилоотӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад.
Он набояд ҳамчун тавсияи инфиродии тиббӣ ё дастури худтабобаткунӣ қабул карда шавад.