Бехи зардрӯй

Номҳо

Тоҷикӣ: Бехи зардрӯй (бехти матк, бӯя, дори ширин, матк, сускаҳ, сускаҳак, хурди пилон, ширинбеҳ, ширинбӯя, ширинбаён, мия, суси ширин, ширинмия, ширинбия)

Лотинӣ: Glycyrrhiza glabra

Русӣ: Солодка голая (лакричник, лакрица, солодка гладкая, солодка обыкновенная, солодковый корень, сладкий корень, осолодка, солодец, солодика)

Арабӣ: Сус

Ишкошимӣ: Малыхч

Вахонӣ: Малтк

Шуғнонӣ-Рушонӣ: Мутк

Язгуломӣ: Мутн

Англисӣ: Licorice

Тасвир

Ширинбия растании бисёрсолаи алафӣ буда, ба оилаи лӯбиёгиёҳо (Leguminosae) дохил мешавад.

Ширинбия аз 50 см то 1,5 метр, баъзан то 2 метр қад мекашад.

Тиррешаи боқувват ва ба ҳар тараф паҳншуда дорад.

Аз рӯи мушоҳидаҳо решаи он то 5 метр дарозӣ дошта метавонад.

Решаи зарди онро пӯсти ҷигарранг пӯшидааст.

Реша мазаи ширин ва таъми хоси худро дорад.

Ширинбия пояи ростқомати сернавда дорад.

Баргҳояш мураккаб, пармонанд, дарозрӯя ва байзашакли часпак мебошанд.

Рӯи баргро моддаҳои елимшакл пӯшидаанд, ки ба он хосияти часпакӣ медиҳанд ва бӯи хос доранд.

Гулаш бунафши сафедчатоб буда, гулбаргаш парвонашакл аст.

Ғилофакаш дароз, рост ё қадшуда мебошад.

Тухмаш майда, гирд ё гурдашакл буда, ранги ҷигарӣ ё буртоб дорад.

Ширинбия дар шароити табиии Бадахшон дар моҳҳои июн–июл гул карда, дар моҳҳои август–сентябр тухмаш пухта мерасад.

Ширинбия дар ҳамаи ноҳияҳои Бадахшон, ғайр аз ноҳияи Мурғоб, лаб-лаби ҷӯйборҳо, дарёҳо, заминҳои кишт, боғҳо, полезҳо ва ҷариҳо, дар баландии 1800–3000 метр аз сатҳи баҳр мерӯяд.

Дар ҷумҳурӣ минтақаҳои калони рӯиши ширинбия дар сароби дарёи Ому ва шохаҳои он — дарёи Кофарниҳон, дарёи Панҷ, Шӯробод ва дашти Ҷумъа — ба қайд гирифта шудаанд.

Дар давраи Иттиҳоди Шӯравӣ ширинбия ҷамъоварӣ мешуд ва дар шаҳри Чорҷӯй, дар заводи ширинбия, аз он доруҳои саноатӣ истеҳсол мекарданд.

Табъи ширинбия дар дараҷаи дуввум гарм ва дар дараҷаи якум хушк аст.

Қисми истифодабарӣ

Дар тибби мардумӣ ва муосир ба мақсади доруворӣ реша ва решачаҳои ширинбияро истифода мебаранд.

Ғайр аз ин, решаи ширинбияро дар саноати хӯрокворӣ барои истеҳсоли чунин маҳсулот истифода мебаранд:

• пиво;
• бальзам;
• нӯшокиҳои шаробӣ;
• кока-кола;
• пепсикола.

Онро инчунин барои:

• даббоғкунии пӯст;
• тайёр кардани рангҳо;
• хуштаъм намудани сигор;
• ҳамчун ғизои сермаҳсули чорво

истифода мебаранд.

Ширинбияро дар моҳҳои октябр ва ноябр бо усули шудгор кардани замин ҷамъоварӣ мекунанд.

Маводро дар оби равони хунук мешӯянд ва ба дарозии 25–40 см мебуранд.

Сипас онро дар офтоб ё хушккунакҳои махсус дар ҳарорати 40–60°С хушк мекунанд.

Маводи хушкшударо дар қуттиҳои картонӣ, қоғазӣ ё халтаҳои махсус то 10 сол нигоҳ дошта истифода мебаранд.

(Нуралиев Ю. 1989).

Таркиби кимиёвӣ

Дар таркиби решаи ширинбия чунин моддаҳо мавҷуданд:

• туршии глисирризиновӣ — 4–13%;
• флавоноидҳо — 34%;
• стероидҳо — 3,3%;
• сапонинҳо — 8%;
• равғанҳои эфирӣ — 0,03%;
• сафедаҳо — 6–10%;
• оҳар — то 11%;
• насҷ (клетчатка) — 34%;
• глюкоза — 0,6–15%;
• сахароза — 0,3–11,0%;
• моддаҳои зифтӣ — 1,75–4,12%;
• шилм — 1,5–6,5%;
• моддаҳои талх;
• моддаҳои даббоғӣ;
• туршии салисилӣ;
• витамини C;
• кумаринҳо — то 14%;
• алкалоидҳо;
• туршиҳои органикӣ — 4,6%;
• кемпферол;
• апигенин;
• кверсетин;
• ва ғайра.

Ғайр аз ин, дар таркиби реша ва бехрешаи ширинбия чунин макроунсурҳо ёфт шудаанд:

• калий;
• магний;
• калсий;
• оҳан.

Аз микроунсурҳо:

• марганес;
• мис;
• руҳ;
• алюминий;
• барий;
• ванадий;
• селен;
• никел;
• қурғошим;
• бор;
• стронсий.

(Ҳоҷиматов М. 1989; Нуралиев Ю. 1989; Азонзод Ҷ. 2010; Муравьёва Д. А. 1991).

Хосияти шифобахшӣ (фармакологӣ)

Ширинбия дорои чунин хосиятҳо мебошад:

• зиддиилтиҳобӣ;
• балғамронӣ;
• зиддимикробӣ;
• пешобронӣ;
• дарунронӣ;
• зиддигистаминӣ;
• таскинкунандаи дард;
• қавикунандаи умумӣ;
• мулоимкунанда;
• илтиҳомовари захм.

Истифодабарӣ дар тиб

Абӯалӣ ибни Сино ширинбияро барои муолиҷаи касалиҳои узвҳои нафаскашӣ, гурдаҳо ва масона истифода мебурд.

Ӯ фармудааст:

«…ширинбия ной ва шушро пок ва нарм мекунад, нохунхура ва нохунаро судманд аст, шуш ва сипурзро шифобахш аст ва овозро соф мекунад, ташнагиро мешиканад, решҳои гурда ва масонаро шифо медиҳад ва иллати меъдаро барҳам медиҳад».

Абумансури Муваффақ менависад:

«…ширинбия қабзият ва ҳароратро рафъ мекунад, табҳои кӯҳнаро ва реши масона ва гурдаро шифо мебахшад; агар шираашро дар чашм андозанд нохунаро бибарад, сӯзиши пешоб бибарад ва зоиданро осон кунад. Барги ширинбия бӯи бағал ва арақи пойро бибарад».

Истифода дар тибби мардумӣ

Табибони мардумӣ хока, обдам, обҷӯш ва ҷавҳари хушки ширинбияро барои муолиҷаи касалиҳои гуногун истифода мебаранд.

Аз касалиҳои узвҳои нафаскашӣ:

• илтиҳоби ной;
• илтиҳоби шуш;
• илтиҳоби ҳалқ;
• зиқи нафас;
• кабудсулфа.

Аз касалиҳои узвҳои ҳозима:

• захми меъда;
• захми рӯдаи дувоздаҳангушта бо баландшавии таровиши шираи меъда;
• илтиҳоби музмини меъда бо баландшавии таровиши шираи он;
• илтиҳоби шадиди меъда бо баландшавии таровиши шираи он;
• исҳоловарии сабук;
• даруншахӣ;
• илтиҳоби талхадон;
• заҳролудшавӣ.

Аз касалиҳои пӯст:

• номла;
• газаки пӯст аз ҳассосият;
• нейродермитҳо.

Барои узвҳои таносул ҳамчун зиддиилтиҳобӣ ва пешоброн ҳангоми:

• аденомаи ғадуди простата;
• илтиҳоби ғадуди простата;
• илтиҳоби гурдаҳо;
• илтиҳоби масона.

Онро инчунин барои чунин ҳолатҳо истифода мебаранд:

• дарди сар;
• дарди нимсар;
• торикии чашм;
• нохунаи чашм;
• қулунҷ;
• бӯи бади зери бағал;
• бӯи бади байни ангуштони пой.

Миқдори як бор хӯрдан аз решаи бепӯсти ширинбия 17,5 гр нишон дода шудааст.

Истифода дар тибби муосир

Дар тибби муосир мустаҳзарҳои галеновии ширинбияро барои табобати касалиҳои узвҳои нафаскашӣ истифода мебаранд.

Онҳоро ҳамчун воситаи:

• балғамрон;
• зиддиилтиҳобӣ;
• часпанда;
• мулоимкунанда

ба кор мебаранд.

Махсусан дар ҳолатҳои балғами часпаки бадҷудошаванда, аз ҷумла дар кӯдакон ва пиронсолон, инчунин ҳангоми зиқи нафас истифодаи онҳо зикр шудааст.

Ҷавҳари хушк ва ғализи ширинбия ба таркиби эликсири синагӣ ва омехтаи синагӣ дохил мешавад.

Решаи ширинбияро дар омехтагӣ бо дигар гиёҳҳои шифобахш ҳамчун чунин чойҳо истифода мебаранд:

• пешоброн;
• исҳоловар;
• меъдагӣ;
• зиддибавосирӣ;
• синагӣ.

Решаи ширинбия ва доруи аз он истеҳсолшудаи «Ликвиритон»-ро барои табобати чунин ҳолатҳо истифода мебаранд:

• захми меъда;
• захми рӯдаи дувоздаҳангушта;
• илтиҳоби музмини меъда бо баландшавии таровиши шираи он.

Онро инчунин ҳамчун воситаи зиддиилтиҳобӣ ва ташаннуҷбардор истифода мебаранд.

Глицирам

Дар асоси туршии глисирризиновӣ доруи «Глицирам» истеҳсол мешавад.

Ба он чунин хосиятҳо нисбат дода шудаанд:

• зиддиилтиҳобӣ;
• зиддигистаминӣ;
• зиддиташаннуҷӣ.

Дар матн истифодаи он барои чунин ҳолатҳо зикр шудааст:

• зиқи нафас;
• ихтилоҷи ной;
• заҳролудшавӣ аз доруҳо;
• заҳролудшавӣ аз ғизо;
• заҳролудшавӣ аз замбуруғ;
• касалиҳои илтиҳобии гузаранда;
• газаки пӯст;
• номла;
• шукуфаи фаслӣ;
• норасоии фаъолияти ғадуди болои гурдаҳо;
• беҳолӣ;
• бемадорӣ;
• фишорпастӣ.

Истифода дар тибби кишварҳои гуногун

Решаи ширинбияро дар бисёр давлатҳои ҷаҳон барои муолиҷаи касалиҳои гуногун истифода мебаранд.

Дар тибби Булғория, Полша, Фаронса, Австрия, Чин ва Тибет решаи ширинбияро барои чунин ҳолатҳо истифода мебаранд:

• касалиҳои узвҳои нафаскашӣ;
• касалиҳои узвҳои ҳозима;
• ҳамчун доруи исҳоловар;
• ҷабанда;
• мулоимкунанда;
• зиддибавосир;
• пешоброн;
• касалии сил;
• касалиҳои дил ва рагҳои хунгузар;
• тарбод;
• ниқрис;
• илтиҳомовари захм;
• таскинкунандаи дард;
• касалиҳои пӯст.

(Ковалёва Н. Г. 1971).

Таъсири истеъмоли тӯлонӣ

Дар муддати тӯлонӣ истеъмол кардани доруҳои ширинбия метавонад ба вайроншавии мубодилаи обу намакҳо, баландшавии фишори хун ва пайдо шудани варам оварда расонад.

Истеъмоли доруҳои ширинбия барои ҳомиладорон ва шахсони дорои майл ба исҳол раво нест.

Шакли доруворӣ, усули истеъмол ва андоза

Обҷӯши решаи ширинбия

10 гр, яъне ду қошуқи чойнӯшӣ, маводро дар зарфи сирдори сарпӯшдор андохта, ба болояш 200 мл, ё як истакон, оби ҷӯш мерезанд.

Дар ҳаммоми обӣ ё оташи паст 20 дақиқа меҷӯшонанд.

Сипас дар муддати 45 дақиқа дар ҳарорати хона сард мекунанд.

Баъди бо дока соф кардан, ҳаҷми обҷӯшро ба ҳаҷми аввалааш мерасонанд.

Ҳар рӯз ба андозаи як қошуқи хӯрокхӯрӣ 3–4 бор пеш аз таом истеъмол мекунанд.

Обҷӯшро барои табобати касалиҳои илтиҳобии узвҳои нафаскашӣ ҳамчун балғамрон истифода мебаранд.

Обҷӯши решаи ширинбия барои аденома ва илтиҳоби ғадуди простата

10 гр, яъне ду қошуқи чойнӯшӣ, гиёҳро дар зарфи сирдор андохта, ба болояш 0,5 литр об мерезанд.

Дар муддати 10 дақиқа дар оташи паст ё ҳаммоми обӣ меҷӯшонанд.

Баъди сард ва соф кардан ба андозаи 3/4 ҳиссаи истакон 3 бор дар як рӯз пеш аз таом истеъмол мекунанд.

Давраи табобат 3 ҳафтаро дар бар мегирад.

Баъди 2 ҳафтаи танаффус такрор кардани табобат зикр шудааст.

Дар муддати сол гузаронидани 5–6 давраи табобат тавсия дода шудааст.

Доруҳои саноатӣ

Глицирам

«Глицирам» ба андозаи 0,05–0,1 истеҳсол мешавад.

Онро ба андозаи 0,1 гр 2–4 бор, 30 дақиқа пеш аз таом истеъмол мекунанд.

Давраи табобат ба ҷараёни касалӣ, аҳволи бемор ва натиҷаи табобат вобаста аст.

Ликвиритон

«Ликвиритон» ба андозаи 0,1 истеҳсол мешавад.

Онро ба андозаи 0,1–0,2 гр 3–4 бор дар як рӯз, 30 дақиқа пеш аз таом истеъмол мекунанд.

Дору барои муолиҷаи захм, илтиҳоби музмини меъда ва хурдашавии меъда истифода мешавад.

Эликсири синагӣ

Эликсири синагиро ба андозаи 20–40 қатра 3–4 бор дар як рӯз ҳамчун балғамрон истеъмол мекунанд.

Ҷавҳари ғализи решаи ширинбия

Ҷавҳари ғализи решаи ширинбияро барои тайёр кардани пилюлаҳо истифода мебаранд.

(Соколов С. Я. 2000; Куреннов И. 2008).

Огоҳӣ

Маълумоти вобаста ба хосиятҳои шифобахш, усулҳои истифода ва андозаҳои дар ин саҳифа овардашуда қисми матни сарчашма буда, қисме аз он ба тибби мардумӣ ва анъанавӣ тааллуқ дорад.

Дар матн истифодаи ширинбия барои бемориҳои узвҳои нафаскашӣ, дилу раг, гурдаҳо, ғадуди простата ва дигар ҳолатҳои ҷиддӣ зикр шудааст.

Истеъмоли тӯлонии доруҳои ширинбия дар матн бо баландшавии фишори хун, варам ва вайроншавии мубодилаи обу намакҳо алоқаманд дониста шудааст.

Ин маълумот барои мақсадҳои иттилоотӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад ва набояд ҳамчун дастури худтабобаткунӣ қабул карда шавад.