Номҳо
Тоҷикӣ: Сипандона (сипанд, сипандон, испанд, испандон, исриқ, алафи балогардон, ҳазориспанд, ҳазораспанд, ҳармал)
Лотинӣ: Peganum harmala L.
Русӣ: Гармала обыкновенная (могильник, адраспан, белобок, бибик, гарьман, дикая рута, собакария, собачье зелье, стебная рута)
Арабӣ: Ҳармал
Ишкошимӣ: Спанд, спандона
Вахонӣ: Спандр, спандона
Шуғнонӣ-Рушонӣ: Сипанд, сипандона
Язгуломӣ: Спандан
Англисӣ: Syrian rue
Тавсиф
Сипандона растании бисёрсола буда, ба оилаи ҷуфтбарггулон (Zygophyllaceae) мансуб аст.
Танаи он тақрибан 20–30 см қад мекашад. Решааш метавонад то 2–3 метр дарозӣ дошта бошад.
Сипандона растании бисёрпоя, сершох, ростистода ва луч мебошад.
Баргҳояш 3–6 см дарозӣ дошта, ба қисмҳо ҷудо мешаванд.
Гулҳои сафед одатан яктогӣ дар думчаи гул ҷойгир мешаванд.
Косагул тақрибан 1,5–2,5 см ва барги гул 1,5–2 см дарозӣ дорад.
Тухмҳо дар дохили ғӯза бисёранд. Дар маводи аслӣ дарозии онҳо тақрибан 0,3 мм нишон дода шудааст. Ранги тухмҳо сафед ё зарди сафедчатоб мебошад.
Сипандона дар заминҳои регзор ва гилхок, қад-қади роҳҳо, селроҳаҳо, оромгоҳҳо ва ҷойҳои камнам мерӯяд.
Дар Бадахшон он дар баландии тақрибан 1800–3200 метр аз сатҳи баҳр вомехӯрад ва ғайр аз ноҳияи Мурғоб дар дигар ноҳияҳо мерӯяд.
Сипандона растании заҳрнок мебошад.
Қисми истифодабарӣ
Ба мақсади доруворӣ қисми рӯйизаминии растаниро истифода мебаранд.
Ҷамъоварии маводи доруворӣ дар мавсими муғчабарорӣ, пеш аз гулкунӣ анҷом дода мешавад.
Танаи растаниро бо дос ё асбоби мувофиқ даравида, дар ҳавои кушода ва дар соя зуд хушк мекунанд.
Тухми сипандонаро тирамоҳ, баъди пухта расиданаш, ҷамъ мекунанд.
Алаф ва тухми сипандонаро барои гирифтани алкалоидҳои пеганин, гармин ва дигар моддаҳо истифода мебаранд.
Маводи хушкшударо дар халтаҳои махсус ё сандуқҳои картонӣ ва чӯбин то ду сол нигоҳ дошта истифода мебаранд.
Таркиби кимиёвӣ
Дар маводи аслӣ гуфта мешавад, ки дар таркиби сипандона миқдори зиёди алкалоидҳо мавҷуд аст.
Миқдори онҳо чунин нишон дода шудааст:
- дар реша — 1,5–3,5%;
- дар барг — 1–5%;
- дар гул — 2–3%;
- дар қуттии тухмдон — 1,58%;
- дар тухм — 2,8–5%.
Аз таркиби растанӣ алкалоидҳои гармин, гармалин, гармалол, пеганин, вазисинон, дезоксивазисинон, дезоксипеганин, пеганидин, пеганол, пегамон, дипегин, хинолин, хинальдин ва дигар моддаҳо ҷудо карда шудаанд.
Дар маводи аслӣ зикр шудааст, ки ҳамагӣ 17 алкалоид муайян шудаанд.
Ғайр аз алкалоидҳо, аз тухм моддаи рангкунандаи сурх ва тақрибан 10–25% равғани чарбугии хушкшаванда гирифта мешавад.
Дар маводи аслӣ дар ин бахш ба корҳои Ҳоҷиматов М. (1989), Хаитов И. (2004) ва Муравьева Д. А. (1991) ишора шудааст.
Хосиятҳои шифобахшӣ
Дар маводи аслӣ барои обдами 1% ва 10%-и қисми рӯйизаминии сипандона хосиятҳои зиддистафилококкӣ зикр шудаанд.
Ҳамчунин гуфта мешавад, ки маҳлулҳои пеганин ва пеганидин таъсири зиддимикробӣ доранд.
Аз алкалоидҳои дар алаф ва тухми растанӣ мавҷудбуда, дар сарчашма махсусан аҳамияти муолиҷавии пеганин таъкид шудааст.
Дар маводи аслӣ ба пеганин таъсири қувватдиҳанда, исҳоловар, талхаронӣ, арақронӣ ва зиддигиҷвӣ нисбат дода шудааст.
Истифодабарӣ дар тиб
Дар маводи аслӣ гуфта мешавад, ки Абӯалӣ ибни Сино сипандонаро барои баъзе дардҳои бандҳо, бемориҳои чашм, қулинҷи рӯдаҳо, бавосир ва ҳамчун пешоброну ҳайзрон истифода мебурд.
Дар тибби мардумӣ сипандонаро дар робита бо зиқи нафас, дамкӯтоҳӣ, тарбод, инчунин ҳамчун оромбахш, талхарон, пешоброн ва арақрон истифода мебурдаанд.
Дар сарчашма инчунин истифодаи он барои баъзе бемориҳои пӯст, сармозадагӣ, вараҷа, саръ ва дигар ҳолатҳо зикр шудааст.
Дар байни мардуми тоҷик тухми сипандонаро дар хонаҳо дуд мекарданд ва ин амал бо баъзе ҳолатҳои беморӣ ва тарсу ваҳм алоқаманд дониста мешуд.
Дар Бадахшон тухм ва алафи сипандонаро барои баъзе ҳолатҳои зуком, илтиҳоби узвҳои нафаскашӣ, тарсу воҳима ва бехобӣ низ дуд мекарданд ё истифода мебурданд.
Дар маводи аслӣ инчунин як одати фарҳангӣ тавсиф шудааст: сипандона, гули ғозӣ, мева ва барги арчаи кӯҳӣ ба як андоза гирифта, бо орд ва равған омехта мешуданд ва ҳамчун бӯи хуш дар баъзе рӯзҳои динӣ ва маросимӣ дар хонаҳо ва ҷойҳои ёдбуд истифода мешуданд.
Ин амал дар сарчашма бо ёди гузаштагон ва орзуи саломатии хонавода алоқаманд карда шудааст.
Истифода дар тибби муосир
Дар маводи аслӣ гуфта мешавад, ки алкалоиди пеганин барои муолиҷаи баъзе ҳолатҳои миопатия ва миастения истифода шудааст.
Ҳамчунин истифодаи он ҳамчун исҳоловар дар баъзе ҳолатҳои сустии фаъолияти рӯдаҳо зикр шудааст.
Обзан аз қисми рӯйизаминии сипандона дар сарчашма дар робита бо баъзе бемориҳои пӯст, тарбод, ниқрис ва илтиҳоби буғумҳо оварда шудааст.
Шакли доруворӣ, усули истеъмол ва андоза
Дар маводи аслӣ якчанд шакли истифодаи сипандона оварда шудааст.
Обдами тухми сипандона
5 г, яъне тақрибан як қошуқчаи чойнӯшӣ тухмро дар 400 мл оби ҷӯш тақрибан 30 дақиқа дам медиҳанд.
Баъд онро тақрибан 10 дақиқа хунук карда, бо докаи 2–3 қабата соф мекунанд.
Дар маводи аслӣ истеъмоли як қошуқи хӯрокхӯрӣ се бор дар як рӯз пеш аз таом зикр шудааст.
Истеъмоли тухм
Дар сарчашма инчунин истеъмоли 10–15 дона тухми сипандона се бор дар як рӯз пеш аз таом оварда шудааст.
Обзан
10 г алафи сипандонаро дар 1 литр об тақрибан 10–15 дақиқа меҷӯшонанд.
Сипас обҷӯшро соф карда, ба оби ванна илова мекунанд.
Дар маводи аслӣ ҳарорати оби обзан тақрибан +37–40°C ва давомнокии он 10–15 дақиқа нишон дода шудааст.
Дар сарчашма давраи истифода то 10 обзан зикр шудааст.
Ин шакли истифода дар маводи аслӣ бо баъзе бемориҳои пӯст, тарбод, ниқрис, илтиҳоби бандҳо ва хориши пӯст алоқаманд карда шудааст.
Огоҳӣ
Сипандона дар маводи аслӣ ҳамчун растании заҳрнок тавсиф шудааст.
Аз ин рӯ, маълумоти ин саҳифа набояд ҳамчун дастури мустақими истифода, истеъмол ё худтабобаткунӣ қабул карда шавад.
Маълумоти овардашуда танҳо барои мақсадҳои иттилоотӣ, таърихӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад.
Барои ҳар гуна истифодаи доруворӣ ё табобатӣ машварати мутахассиси тиб зарур аст.