Номҳо
Тоҷикӣ: Гулхор (хуч, хор, садбарг, настарин, настаран, хоргул, гули раҳно, настор, гули мушкин)
Лотинӣ: Rosa huntica Chreshan
Русӣ: Шиповник гунский
Арабӣ: Настаран
Ишкошимӣ: Кикик
Вахонӣ: Чрирғлой, чрир
Шуғнонӣ-Рушонӣ: Хъар, роштхъар, ахар
Язгуломӣ: Глхер
Англисӣ: Вog rose
Тасвир
Дар табиат 350–400 намуди гулхор мерӯяд.
Гулхор ба оилаи настариниҳо (Rosaceae) мансуб аст.
Дар ҳудуди Тоҷикистон 18 намуди он нумӯ меёбад.
Гиёҳшинос К. В. Станюкович аввалин шуда гулхорро дар Бадахшон, дар водии Ғунд, тадқиқ карда, ба китоби гиёҳҳо даровардааст.
Дар Бадахшон ғайр аз гулхори ғундӣ намудҳои гуногуни гулхор, ба монанди гулхори Федченко, Максимович ва Беггер дучор мешаванд.
Гулхори ғундӣ буттаи хордори бисёрсола буда, то 2–3 метр қад мекашад.
Поя, шоха ва навдаҳояш аз хорҳои ҳамвори рост ё каҷшакл иборатанд.
Баргҳояш паршакл буда, гулаш ранги сафед, гулобӣ ё қаҳваранг дорад.
Дар Бадахшон гулхор дар ҳамаи ноҳияҳо, ғайр аз Мурғоб, дар ҷангалзорҳо, лаб-лаби дарговҳо, ҷӯйборҳо, ҷариҳо ва канданҳо, дар баландии 1300–3600 метр аз сатҳи баҳр мерӯяд.
Гулхор дар моҳҳои июн–июл гул карда, дар моҳҳои сентябр–октябр мевааш пухта мерасад.
Ҷамъоварӣ ва нигоҳдорӣ
Гул ва барги гулхорро дар вақти гул кардан ҷамъоварӣ мекунанд.
Онҳоро дар ҳавои кушод, дар соя хушк карда, дар зарфҳои шишагӣ ва ҷойи торик нигоҳ медоранд.
Муҳлати нигоҳдорӣ ва истифодабарии гул ва барг 2 солро дар бар мегирад.
Дар шароити Бадахшон меваи гулхорро дар моҳҳои октябр–ноябр, баъди пурра пухта расиданаш, вақте ки рангаш сап-сурх ва мулоим мешавад, ҷамъоварӣ мекунанд.
Решаи гулхорро охири тирамоҳ ва аввали баҳор бо чоку бел канда, аз хок афшонда, дар оби равони хунук мешӯянд ва дар ҳавои кушоди офтобӣ хушк мекунанд.
Меваи гулхорро дар печка, духовка ё хушккунаки махсус дар ҳарорати 80–90°С хушк мекунанд.
Ҳисоб карда шудааст, ки аз 10 кг меваи тару тозаи гулхор баъди хушк кардан 3–3,5 кг маводи хушк гирифта мешавад.
Маводи хушкшударо дар қуттиҳои қоғазӣ, чӯбин ё халтачаҳо то 2–3 сол нигоҳ дошта истифода мебаранд.
(Покровский Б. 2005).
Абӯалӣ ибни Сино табъи меваи гулхорро гарму хушк андар дараҷаи дуввум овардааст.
Қисми истифодабарӣ
Ба мақсади доруворӣ чунин қисмҳои гулхорро истифода мебаранд:
- мева;
- барг;
- гул;
- дона;
- реша;
- решачаҳо.
Таркиби кимиёвӣ
Дар таркиби гулхори ғундӣ чунин моддаҳо мавҷуданд:
- витаминҳои C, B, B2, K, P, E ва PP;
- каротин;
- туршиҳои органикӣ;
- равғанҳои эфирӣ ва чарбӣ;
- қанд;
- флавоноидҳо;
- фитонсидҳо;
- сафедаҳо;
- моддаҳои даббоғӣ;
- моддаҳои рангкунанда.
Витамини C дар қисмҳои гуногуни растанӣ чунин нишон дода шудааст:
- мағзи мева — 5,1 мг%;
- косабарг — 0,5%;
- думчаи мева — 1,9%;
- гулбарг — 1,4%;
- барг — 2,2%;
- шохча — 2,2%.
Ғайр аз ин, дар таркиби гулхори ғундӣ чунин макроунсурҳо мавҷуданд:
- K;
- Mg;
- Ca.
Аз микроунсурҳо:
- Mn;
- P;
- Fe;
- Cu.
Дар меваи гулхори ғундӣ нисбат ба дигар намудҳои гулхор миқдори витамини C ва каротин хеле баланд мебошад.
Дар таркиби меваи гулхори ғундӣ дар қаторкӯҳҳои Дарвоз 11–13%, Рӯшон 10%, Шуғнон 12–13% витамини C ва 0,06% каротин мавҷуд аст.
(Наврӯзшоев Д. ва диг. 1998; Ҳоҷиматов М. 1989; Мамадризохонов А. 1998).
Хосияти шифобахшӣ (фармакологӣ)
Гулхори ғундӣ дорои чунин хосиятҳо мебошад:
- зиддиилтиҳобӣ;
- зидди суддаҳои инъисобӣ (атеросклерозӣ);
- арақронӣ;
- талхаронӣ;
- зиддимикробӣ;
- қувватбахши умумӣ;
- хунбандкунӣ;
- гирандагӣ;
- пешобронӣ.
Ғайр аз ин, гулхори ғундӣ мубодилаи моддаҳоро ба эътидол оварда, ҳазми ғизоро беҳтар мекунад.
Ба он инчунин хосияти паст кардани миқдори қанди хун ва баланд кардани қувваи масунияти бадан нисбат дода мешавад.
Абӯалӣ ибни Сино навиштааст, ки гулхор поккунанда ва латифкунандаи бадан аст.
Истифодабарӣ дар тиб
Абӯалӣ ибни Сино дар китоби «Қонуни тиб» овардааст, ки гулхор барои чунин ҳолатҳо истифода мешуд:
- ҷарангоси гӯш;
- сардард;
- дарди дандон;
- дарди бинӣ;
- дарди гулӯ;
- дарди бодомакҳо;
- қай;
- укак.
Истифода дар тибби мардумӣ
Дар тибби мардумӣ обдам ва обҷӯши мева, барг, гул ва решаи гулхорро барои табобати чунин ҳолатҳо истифода мебаранд:
- касалиҳои дил;
- фишорбаландӣ;
- илтиҳоби меъдаву рӯда;
- касалиҳои ҷигар;
- касалиҳои талхадон;
- илтиҳоби луобпардаи ковокии даҳон;
- касалиҳои дандон;
- камхунӣ;
- санги гурда;
- бемориҳои сироятӣ;
- ниқрис;
- тарбод;
- камқувватӣ;
- лоғарӣ.
(Азонзод Ҷ. 2010).
Истифода дар тибби муосир
Дар тибби муосир дорувориҳои аз гулхор тайёршаванда — обдам, обҷӯш ва доруҳои саноатӣ — барои табобати бемориҳои гуногун истифода мешаванд.
Дар байни касалиҳои дилу рагҳои хунгузар чунин ҳолатҳо зикр шудаанд:
- инъисоб ва суддаҳои шараён;
- фишорбаландии шараёнӣ;
- баландшавии холестерини хун;
- бемории ишемияи дил.
Аз бемориҳои узвҳои ҳозима:
- захми меъдаву рӯда;
- илтиҳоби меъдаву рӯда;
- касалиҳои ҷигар;
- касалиҳои талхадон.
Инчунин истифодаи он ҳангоми чунин ҳолатҳо оварда шудааст:
- бемориҳои узвҳои таносул;
- илтиҳоби гурда;
- илтиҳоби масона;
- касалиҳои гинекологӣ.
Барои баъзе касалиҳои пӯст низ истифода мешавад:
- номла;
- шукуфаи фаслӣ;
- дерматозҳо.
Дар бемориҳои узвҳои такя ва ҳаракат чунин ҳолатҳо зикр шудаанд:
- шикасти устухон;
- тарбоди буғумҳо;
- касалиҳои тарбодмонанд.
Равғани гулхорро барои табобати захмҳои тағзиявӣ, кафидани пӯст, реши пистон ва дигар ҳолатҳо низ истифода мебаранд.
(Азонзод Ҷ. 2010; Нуралиев Ю. 1989; Покровский Б. 2005; Наврӯзшоев Д. ва диг. 1998; Ҳоҷиматов М. 1989).
Шакли доруворӣ, усули истеъмол ва андоза
Қисмҳои дорувории гулхорро ҳам алоҳида ва ҳам дар омехтагӣ бо бисёр гиёҳҳои шифоӣ дар тибби мардумӣ ва муосир истифода мебаранд.
Обдами меваи гулхор
10 гр, яъне як қошуқи десертӣ, меваи гулхорро дар зарфи сирдор андохта, ба болояш 200 мл, ё як истакон, оби ҷӯш мерезанд.
10 дақиқа дар оби ҷӯшидаистода гарм мекунанд.
Баъди хунукшавӣ бо докаи 2–3 қабата полонда соф мекунанд.
Ҳар рӯз 3 бор, ним соат пеш аз таом, ба андозаи 0,5 истакон истеъмол мекунанд.
Ин обдам барои чунин ҳолатҳо тавсия дода мешавад:
- захм ва илтиҳоби меъдаву рӯда;
- касалиҳои талхадон;
- санги гурда;
- норасоии витаминҳо.
Обҷӯши решаи гулхор
20 гр, яъне як қошуқи хӯрокхӯрӣ, решаи гулхорро дар зарфи сирдор андохта, ба болояш 400 мл, ё ду истакон, оби гарм мерезанд.
Дар оташи паст 10–15 дақиқа меҷӯшонанд.
Баъди 45 дақиқа хунук шудан, бо докаи 2–3 қабата полонда соф мекунанд.
Ҳаҷми обҷӯшро ба ҳаҷми аввалааш мерасонанд.
Ҳар рӯз ба андозаи 2 қошуқи хӯрокхӯрӣ 3–4 бор, ним соат пеш аз таом менӯшанд.
Ин обҷӯш барои беморони гирифтори санги гурда тавсия дода мешавад.
Доруҳои саноатӣ
Холосас
Дар саноати дорусозӣ аз меваи гулхор доруи «Холосас» дар шишаҳо ба андозаи 250 мл истеҳсол мешавад.
Онро барои беморони гирифтори илтиҳоби ҷигар ва ҳамчун талхарон ба андозаи як қошуқи чойнӯшӣ 3 бор дар як рӯз таъин мекунанд.
Равғани гулхор
Равғани гулхор бӯи хос ва ранги бур дорад.
Он дар ҳаҷми 100 мл ва 250 мл истеҳсол шуда, дар шишаҳо нигоҳ дошта мешавад.
Равғани гулхорро барои чунин ҳолатҳо истифода мебаранд:
- захмҳои тағзиявӣ;
- кафидани пӯст;
- реши пистон;
- захми рӯдаи ғафс.
Каротолин
Каротолин дар шишаҳо ба андозаи 100 мл истеҳсол мешавад.
Онро барои табобати чунин ҳолатҳо истифода мебаранд:
- захмҳои тағзиявӣ;
- илтиҳоби луобпардаи ковокии даҳон.
Огоҳӣ
Маълумоти вобаста ба хосиятҳои шифобахш, усулҳои истифода ва андозаҳои дар ин саҳифа овардашуда қисми матни сарчашма буда, қисме аз он ба тибби мардумӣ ва анъанавӣ тааллуқ дорад.
Дар матн истифодаи гулхор барои бемориҳои дилу раг, фишорбаландӣ, бемориҳои гурда, бемориҳои гинекологӣ ва дигар ҳолатҳои ҷиддӣ зикр шудааст.
Ин маълумот барои мақсадҳои иттилоотӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад ва набояд ҳамчун дастури худтабобаткунӣ қабул карда шавад.