Номҳо
Тоҷикӣ: Хори харак (харакхор, уштур хор, хори уштур)
Лотинӣ: Echinops maracandicus Bunge
Русӣ: Мордовник обыкновенный (мордовник самаркандский)
Ишкошимӣ: Хах
Вахонӣ: Путзах, путзағ
Шуғнонӣ-Рушонӣ: Жаш
Англисӣ: Globe thistle
Тасвир
Хори харак растании бисёрсола буда, ба оилаи мураккабгулҳо (Compositae) дохил мешавад.
Решаи пармашакли диладор дорад.
Пояаш рост, яктогӣ ё бисёр, оддӣ буда, дар қисми болоӣ шохчаҳои кам дорад ва то 1 метр қад мекашад.
Баргаш чарммонанд, панҷашакли дуҷинса буда, ранги сафед, кабуд ё хокистарранг дорад.
Тухмаш дукмонанди дарозрӯя ва сиёҳ мешавад.
Гулҳояш кабудранг буда, дар хӯшагули курашакл ҷойгир шудаанд.
Дар Тоҷикистон 21 намуди хори харак мерӯяд.
Растанӣ дар минтақаҳои гармсер, ҷариҳо ва нишебиҳо, дар баландии 400–2800 метр аз сатҳи баҳр мерӯяд.
Хори харак растании асаловар буда, баъзан чорворо заҳролуд мекунад.
Растанӣ дар моҳҳои июн–июл гул карда, тухмаш дар моҳҳои август–сентябр пухта мерасад.
Қисми истифодабарӣ
Дар тиб ба мақсади доруворӣ мева, яъне тухми хори харакро истифода мебаранд.
Тухмро тирамоҳ, дар моҳҳои сентябр–октябр ҷамъоварӣ мекунанд.
Ҷамъоварии тухми хори харак бо усули чӯкондани саракҳо ва ҷудо кардани тухм гузаронда мешавад.
Таркиби кимиёвӣ
Дар таркиби тухми хори харак алкалоиди «Эхинопсин», равғани чарбӣ ва витамини C мавҷуд аст.
Хосияти шифобахшӣ (фармакологӣ)
Хори харак дорои хосиятҳои зерин мебошад:
- хунбандкунӣ;
- кардиотоникӣ;
- ҳаяҷоноварии ҳуҷайраҳои асаб;
- арақронӣ;
- қувватдиҳанда.
Истифодабарӣ дар тиб
Аз тухми хори харак алкалоиди эхинопсин мегиранд.
Эхинопсин хосияти кардиотоникӣ дошта, дар андозаи кам фишори хунро баланд карда, дар андозаи зиёд онро паст мекунад.
Ғайр аз ин, дар озмоишҳо муайян гардидааст, ки эхинопсин дар андозаи кам таъсири ҳаяҷоновар дошта, дар андозаи зиёд ихтилоҷ ва баъдан афсурдагиро ба амал меорад.
Алкалоиди эхинопсин барои муолиҷаи чунин ҳолатҳо истифода мешавад:
- касалиҳои асабофт (плексит);
- илтиҳоби решачаҳои асаби ҳароммағз (радикулит);
- фалаҷи атрофикии асаби биноӣ;
- инъисоб;
- фишорпастии шараёнӣ (гипотония);
- миопатия;
- фалаҷи сироятноки бачагона (полиомиелит).
Дар тибби мардумии Чин хори харакро ҳамчун воситаи хунбандкунанда истифода мебаранд.
Дар тибби мардумӣ хори харак инчунин барои муолиҷаи чунин ҳолатҳо истифода мешавад:
- сил;
- илтиҳоби решачаҳои асабҳои ҳароммағз;
- тарбод;
- фишорпастӣ;
- касалиҳои асаб;
- баъзе касалиҳои пӯст.
(Соколов С. Я. 2000; Хаитов И. 2004; Ковалёва Н. Г. 1971; Турова А. Д. 1974; Середин Р. М. ва диг. 1973).
Шакли доруворӣ, усули истеъмол ва андоза
Маҳлули эхинопсини натрий 0,4%
Маҳлули эхинопсини натрий 0,4% дар ампулаҳо ба ҳаҷми 1 мл истеҳсол мешавад.
Онро ду бор зери пӯст мегузаронанд.
Сикли табобат 20–30 рӯзро дар бар мегирад.
Ин маҳлул барои атрофияи асаби биноӣ истифода мешавад.
Маҳлули эхинопсини натрий 1%
Маҳлули эхинопсини натрий 1% дар флаконҳо ба ҳаҷми 20 мл истеҳсол мешавад.
Онро ба андозаи 10–20 қатра 2 бор дар як рӯз, 15–20 дақиқа пеш аз таом истеъмол мекунанд.
Огоҳӣ
Маълумоти вобаста ба хосиятҳои шифобахш, усулҳои истифода ва андозаҳои дар ин саҳифа овардашуда қисми матни сарчашма буда, қисме аз он ба тибби анъанавӣ ва истифодаи доруҳои дорои алкалоиди эхинопсин дахл дорад.
Эхинопсин метавонад ба фишори хун ва системаи асаб таъсир расонад, бинобар ин маълумоти ин саҳифа набояд ҳамчун дастури худтабобаткунӣ истифода шавад.
Ин маълумот барои мақсадҳои иттилоотӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад.