Номҳо
Тоҷикӣ: Гули хуҷаста (гули нохунак, хуҷаста, ханво, ҳамешабаҳор, гули зардак, озаргул)
Лотинӣ: Calendula officinalis L.
Русӣ: Календула лекарственная (ноготки)
Арабӣ: Озариён
Шуғнонӣ-Рушонӣ: Зирвухъак
Англисӣ: Pot marigold
Тавсиф
Гули нохунак гиёҳи алафии яксола буда, ба оилаи мураккабгулҳо (Compositae) мансуб аст.
Танаи он ростистода буда, тақрибан 30–70 см баландӣ дорад.
Баргҳои гули нохунак пайдарҳам ҷойгир шудаанд. Гулҳои зарди сурхтоб дар сабадгулҳои алоҳида ва нисбатан калон ҷой мегиранд.
Гули нохунак дар моҳҳои июл–август гул карда, тухмаш дар моҳҳои август–октябр мепазад.
Дар маводи аслӣ гуфта мешавад, ки Абумансури Муваффақ табъи гули нохунакро тар ва сард дар дараҷаи аввал мешуморад, дар ҳоле ки Малахов Г. П. (1999) онро гарм ва хушк дар дараҷаи дуввум арзёбӣ кардааст.
Гули нохунакро дар ҳамаи ноҳияҳои Бадахшон ҳамчун растании доруворӣ ва ороишӣ кишт мекунанд.
Қисми истифодабарӣ
Ба мақсади доруворӣ гул, сабадгул ва решаи гули нохунакро истифода мебаранд.
Таркиби кимиёвӣ
Дар маводи аслӣ дар таркиби гули нохунак каротиноидҳо, аз ҷумла каротин, ликопин, виолоксантин, цитраксантин ва рубиксантин зикр шудаанд.
Ҳамчунин чунин моддаҳо оварда шудаанд:
- равғанҳои эфирӣ — тақрибан 0,02%;
- моддаҳои даббоғӣ — тақрибан 6,45%;
- туршиҳои органикӣ;
- моддаҳои луобӣ — тақрибан 4%;
- фитонсидҳо;
- витамини C.
Аз унсурҳои калон K, Ca, Mg ва Fe зикр шудаанд.
Аз унсурҳои хурд Co, Mo, Cr, Se, Ni, Sr, Pb, Ir, Ba, Mn, Cu, Zn ва Al оварда шудаанд.
Хосиятҳои шифобахшӣ
Дар маводи аслӣ ба гули нохунак хосиятҳои зиддиилтиҳобӣ, зиддиуфунӣ, зиддиташаннуҷӣ, оромбахшӣ, илтиҳомовари захм, безараркунӣ, пасткунандаи фишори шараёнӣ, талхаронӣ ва дигар таъсирҳо нисбат дода шудаанд.
Ҳамчунин дар сарчашма таъсири бактериостатикӣ ва бактериякушии он нисбат ба стафилококкҳо ва стрептококкҳо зикр шудааст.
Истифодабарӣ дар тиб
Дар маводи аслӣ барои мақсадҳои доруворӣ гул ва решаи гули нохунак зикр шудаанд.
Мустаҳзарҳои аз он тайёршударо ҳам алоҳида ва ҳам дар омехтагӣ бо дигар гиёҳҳои шифобахш, аз ҷумла бобуна, пудина ва буйи модарон истифода мебурдаанд.
Дар сарчашма истифодаи чунин мустаҳзарҳо дар робита бо баъзе бемориҳои дил ва рагҳои хунгузар, фишорбаландии шараёнӣ, баъзе ихтилолҳои фаъолияти дил, дамкӯтоҳӣ ва варамҳо оварда шудааст.
Ҳамчунин истифодаи он дар робита бо баъзе бемориҳои узвҳои ҳозима, аз ҷумла илтиҳоби меъда, қулинҷи рӯдаҳо, захми меъда ва рӯдаи дувоздаҳангушта, инчунин баъзе бемориҳои ҷигар ва талхадон зикр шудааст.
Дар маводи аслӣ истифодаи гули нохунак дар баъзе ҳолатҳои вобаста ба бемориҳои занона низ оварда шудааст.
Истифодаи берунӣ
Дар сарчашма қиёми спиртӣ ва обдами гули нохунак барои истифодаи берунӣ зикр шудаанд.
Онҳоро дар робита бо баъзе илтиҳобҳои ҳалқ, милки дандон ва луобпардаи даҳон, инчунин баъзе бемориҳои атрофи дандон ва гулӯ ба шакли ғарғара ё шустан истифода мебурдаанд.
Ҳамчунин қиёми спиртӣ, марҳам, шира ва мустаҳлаб дар маводи аслӣ барои баъзе яраҳо, захмҳо, осебҳо, сӯхтагиҳо, пучакҳо ва дигар иллатҳои пӯст зикр шудаанд.
Истифода дар тибби мардумӣ
Дар тибби мардумӣ обдами гули нохунакро дар робита бо баъзе бемориҳои ҷигар ва талхадон, зардпарвин, санги гурда ва масона, бемориҳои сипурз, қабзи меъда ва рӯдаҳо, фишорбаландии шараёнӣ ва баъзе бемориҳои пӯст истифода мебурдаанд.
Дар маводи аслӣ инчунин як қатор усулҳои мардумии истифодаи шира, реша ва дигар қисмҳои растанӣ оварда шудаанд.
Баъзе аз ин маълумот ба масъалаҳои ҳомиладорӣ, бордоршавӣ ва қатъи ҳомиладорӣ дахл доранд ва ҳамчун маълумоти таърихию мардумӣ оварда шудаанд, на ҳамчун тавсияи тиббӣ.
Дар сарчашма инчунин гуфта мешавад, ки нигоҳ доштани алафи гули нохунак дар хона барои дур кардани пашшаҳо истифода мешудааст.
Шаклҳои доруворӣ
Аз гул, реша, барг ва пояи гули нохунак дар маводи аслӣ чунин шаклҳо зикр шудаанд:
- обдам;
- қиёми спиртӣ;
- шира;
- марҳам;
- мустаҳлаб (эмулсия).
Мустаҳзарҳои аз гиёҳ тайёршударо дар сарчашма барои истифодаи дарунӣ, берунӣ, тарбандӣ, қатрагӣ ва шустан зикр мекунанд.
Ҳамчунин дар маводи аслӣ гуфта мешавад, ки дар саноати тиббӣ аз хокаи гули нохунак ва туршии никотинӣ ҳабҳои КН истеҳсол мешуданд ва онҳо дар робита бо табобати омосҳои бадсифат истифода мегардиданд.
Қиёми спиртии гули хуҷаста
Дар маводи аслӣ қиёми спиртии гули хуҷаста бо спирти 70% ва таносуби 1:10 аз гул ва сабадгул омода карда мешавад.
Қиём ҳамчун моеъи шаффоф ва зардранг тавсиф шудааст.
Дар сарчашма истеъмоли тақрибан як қошуқчаи чойнӯшии қиём дар як истакон об пеш аз таом ҳамчун воситаи талхарон зикр шудааст.
Обдами гули нохунак
Дар маводи аслӣ 20 г, яъне тақрибан як қошуқи хӯрокхӯрӣ, гиёҳро дар зарфи сирдор бо 200 мл оби ҷӯш омехта мекунанд.
Онро дар ҳаммоми обӣ тақрибан 15 дақиқа гарм мекунанд.
Баъд тақрибан 45 дақиқа хунук карда, соф менамоянд.
Ҳаҷми обдамро то 200 мл мерасонанд.
Дар сарчашма истеъмоли тақрибан нисфи истакон ним соат пеш аз таом зикр шудааст.
Огоҳӣ
Дар маводи аслӣ як қатор таъсирҳои эҳтимолан хатарнок, аз ҷумла таъсир ба ҳомиладорӣ, зикр шудаанд.
Аз ин рӯ, маълумоти ин саҳифа набояд ҳамчун дастури мустақим барои истеъмол, тайёр кардани дору ё худтабобаткунӣ қабул карда шавад.
Маълумоти мазкур барои мақсадҳои иттилоотӣ, таърихӣ ва омӯзишӣ пешниҳод мегардад.
Ҳангоми ҳомиладорӣ, мавҷудияти бемориҳои музмин ё истифодаи гули нохунак бо мақсади табобатӣ машварати мутахассиси тиб зарур аст.